Istanbulda eysa yüsüp aliptékin xelq'ara muhakime yighini ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2015-12-17
Share
eysa-yusup-aliptekin-istanbul-1.jpg Eysa yüsüp aliptékin ependi wapatining 20-yilliqi munasiwiti bilen ötküzülgen "Eysa yüsüp aliptékin xelq'araliq ilmiy muhakime yighini" din körünüsh. 2015-Yili 17-dékabir, istanbul.
RFA/Arslan

Istanbul uniwérsitéti "Türkologiye tetqiqatliri instituti" bilen "Sherqiy türkistan wexpi" ning birlikte uyushturushida 17-dékabir küni wapatining 20-yili munasiwiti bilen xelq'araliq eysa yüsüp aliptékin ilmiy muhakime yighini ötküzüldi.

Bu yighin shu yer waqti etigen sa'et 10:00 da bashlandi. Yighinda aldi bilen istiqlal marshi oquldi, yighin échilish murasimida, istanbul uniwérsitéti "Türkologiye tetqiqatliri instituti" ning mudiri proféssor doktor azmi bilgin we "Sherqiy türkistan wexpi" bashliqi eser saka türkistanli xanim, merhum lider eysa yüsüp aliptékinning oghli shundaqla dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin aliptékin qatarliq sherep méhmanlar qisqiche söz qilip merhum eysa yüsüp aliptékin we uning hayat ish-izlirini xatirilep ötti.

Yighin üch bölümge ayrilghan bolup, birinchi bölümide türkiyening sabiq parlamént ezasi proféssor newzat yalchintash ependi, istanbul uniwérsitétining oqutquchisi proféssor abdulqadir donuk, türkiyening sabiq ministiri proféssor exet endijan, istanbul uniwérsitéti türkologiye tetqiqatliri institutining mudiri proféssor ezmi bilgin qatarliqlar söz qildi.

Proféssor newzat yalchin tash ependi sözide, eysa yüsüp aliptékinning peqet Uyghur xelqi üchünla emes, pütkül türk dunyasida türklük tuyghusining oyghinishi üchünmu alahide töhpe qoshqanliqi, söz qilish we ipadilesh usulining éniq we chüshinishlik ikenliki, béshidin doppisi, üstidin uzun chapini, bélidin potisini chüshürmeydighanliqi qatarliq alahidiliklirini tilgha élip ötti.

Proféssor doktor exet endijan ependi sözide özining türk dunyasi üchün izdinishte boluwatqan peytlerde eysa yüsüp aliptékin bilen tonushqanliqini we uning nutuqlirini anglighandin kéyin tesirlinip, shuningdin buyan tiriship ishlep kéliwatqanliqini ipadilidi.

Proféssor doktor exet endijan medeniyet we sayahet ministiri bolghan zamandiki bir eslimini tilgha élip, istanbulning merkizi bolghan sultan exmet jamining yénida échilghan eysa yüsüp aliptékin baghchisining échilishi jeryanida uchrighan qiyinchiliqlar, xitay elchiliktin kelgen bésimlargha qandaq qarshi turush netijiside eysa yüsüp aliptékin baghchisining échilghanliqi toghrisida toxtaldi.

Yighinning ikkinchi bölümi chüshtin kéyin dawam qilghan bolup, yighinda, ege uniwérsitétidin proféssor doktor alimjan inayet, "Eysa yüsüp aliptékin we xantengri zhurnili toghrisida muhakime"dégen témida, türkiye hajetepe uniwérsitéti oqutquchisi dochant doktor erkin ekrem, "Muxtariyettin musteqilliq yoligha ‏- eysa yüsüp aliptékinning pikir-qarashliri toghrisida" dégen témida, jalalbayir uniwérsitétidin doktor imin qiriqli "Üch ependining nenjing we sherqiy türkistandiki küreshliri" dégen témida, qazaqistandin kelgen Uyghur doktor xemit hemrayof, "Ili ghulja inqilabchilirining üch ependilerge bolghan qarashliri" dégen témida söz qildi.

Yighinning axirqi bölümide, enqere uniwérsitéti oqutquchisi dotsént doktor erkin emet, "Eysa yüsüp aliptékinning sherqiy türkistan dawasini xelq'aralashturush siyasiti we netijiliri" dégen témida, türkiye radi'o-téléwiziye idarisi istanbul mudiri doktor abdulhemit awshar, "Eysa yüsüp aliptékinning türkiyede türk dunyasi chüshenchining otturigha chiqishtiki, bolushtiki roli" dégen témida, newsheher hajibektash weli uniwérsitéti oqutquchisi tékin tunjer ependi, "Eysa yüsüp aliptékin we sepdashlirining köchüsh jeryanidiki qiyinchiliqliri" dégen témilarda söz qildi.

Doktor abdulhemit awshar sözide eysa yüsüp aliptékinning türkiyediki pa'aliyetliri toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Eysa yüsüp aliptékin türkiyede kommunizmgha qarshi küreshliri we tashqi türklerni tonutush pa'aliyetliride netije qazandi déyishke bolidu. Eysa ependining türkiyediki kommunistlargha qarshi körsetken pa'aliyetliri, sowitlerge hewes qilidighan chüshenchilerge qarshi kommunizmning insaniyetke élip kélidighan ziyanliri toghrisida körsetken pa'aliyetliri bilen tonulghan we netije qazan'ghan shundaqla sherqiy türkistan dawasini türkiye xelqige anglitishta muhim rol oynighan idi."

Biz qazaqistandin kélip yighinda söz qilghan Uyghur doktor xemit hemrayuf bilen söhbet élip barduq, u, eysa yüsüp aliptékinning yazghan kitab we maqalilirini oqughanliqini, uning milletperwer, wetensöyer bir kishi ikenlikini ipadilidi we elixan törening bir sözini neqil qilip mundaq dédi: "Sherqiy türkistanda eysa yüsüp aliptékin'ge oxshash besh-alte kishi bolghan bolsa nurghun ishlar özgergen bolatti."

Biz bu yighin toghrisida téximu köp melumatqa ige bolush üchün yighin'gha riyasetchilik qilghan sherqiy türkistan wexpining bash katipi doktor ömer qol bilen söhbet élip barduq. U mundaq dédi: "Biz istanbul uniwérsitéti türkologiye tetqiqatliri instituti bolush süpitimiz bilen, her yilining béshida yil ichide qandaq yighin uyushturush toghrisida qarar alimiz, bu yilqi qararlirimiz ichide 'wapatining 50-yili munasiwiti bilen muhemmet'imin bughra' we 'wapatining 20-yili munasiwiti bilen eysa yüsüp aliptékin' toghrisida ilmiy muhakime yighini ötküzüsh qarar qilin'ghan idi. Bu munasiwet bilen bügün eysa yüsüp aliptékin ilmiy muhakime yighini ötküzüldi. Bu yighin istanbul uniwérsitéti bilen ammiwi teshkilatlarni we bu yer yerde yashawatqan insanlarni bir yerge jem qilishni meqset qilip uyushturuldi. Bu yighinda üch bölümide 13 kishi özlirining tetqiqatlirini teqdim qildi. Qazaqistan, yawropadin amérikidin, yaponiyedin kélip bu yighin'gha qatnashqanlar türkiyening oxshimighan sheherliridin kélip qatnashqanlar boldi. Biz, hem büyüklirimizni xatirilesh hem ularning élip barghan küreshlirini kelgüsi ewladlargha miras qaldurush, özimizning pikir-chüshenchilirini yéngilash meqsitide bu yighinni uyushturduq."

Doktor ömer qul eysa yüsüp aliptékinning hayat ish-izliri tonushturulghan bir kitab yazghan tetqiqatchi bolup, biz doktor ömer quldin eysa yüsüp aliptékin toghrisida pikir-qarashlirini soriduq. U mundaq dédi: "Eysa yüsüp aliptékin pütün hayatini dawagha atighan bir pikir adimi. U közliri körmeydighan bolup qalghan waqittimu, men héchqachan dawagha xizmet qilishtin waz kechmeymen, dégen idi. Kim bilen söhbet qilsa sherqiy türkistan dawasini anglitidighan bir alahidiliki bar idi. U, her xil qiyinchiliqlargha uchrap turupmu dawagha xizmet qilishtin qilche waz kechmeslik kéreklikining ülgisini körsetken bir shexstur."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet