Әслимиләрдә рәссам ғази әмәт вә у қалдурған өчмәс сүрәтләр (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017.11.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ghazi-emet-kitab.jpg Йетүк рәссам ғази әмәт әпәндиниң өзиниң өсүп йетилиши вә иҗадийәтлири тоғрисидики “һаятимдики өчмәс сүрәтләр” намлиқ китаби.
Ghazi Emet ependining oqughuchiliri teminligen

Йетүк рәссам ғази әмәтниң мәшһур надир әсәрлири мәңгүлүк мирас қалди. Кәсип җәһәттә алаһидә төһпә яратқан вә сәнәт саһәсидә өзиниң йетәкчилик орнини тиклигән бу устазниң вапати сәвәблик мәйданға келиватқан мулаһизиләрдә униң күчлүк уйғур миллий алаһидиликкә игә өлмәс надир әсәрлириниң, бирнәччә әвлад уйғур рәссамлириға зор тәсир көрсәткәнлики тәрплиниватқан болса, охшимиған сиясий дәврләргә шаһит болған бу рәссамниң 1960-йиллардин 70-йилларниң ахирлиричә болған, мәдәнийәт қараңғулуққа чөмгән дәврләрдә иҗад қилған, бәзи сиялсйлиққа игә әсәрлириму қайта баһаланмақта.

Уйғур һазирқи заман рәссамлиқиниң намайәндиси вә уйғур гүзәл сәнәт маарипиниң асасчилиридин бири ғази әмәтниң вәкиллик әсәрлирини тилға елишқа тоғра кәлсә, ғази әмәт әпәнди өзиниң өсүп йетилиши вә иҗадийәтлири тоғрисидики “һаятимдики өчмәс сүрәтләр” намлиқ китабида асаслиқ әсәрлири сүпитидә тонуштурған бир қисим сүрәтләрни атап өтүшкә тоғра келиду. Мәсилән, униң “җинайи һөкүм” намлиқ сүрити хитай мәмликәтлик гүзәл-сәнәт сарийида йиғип сақланмақта, “мәһмуд қәшқәри” (1981-йили) хитай мәмликәт бойичә аз санлиқ милләт тәсвирий сәнәт көргәзмиси 1-дәриҗилик мукапатиға еришкән болуп, бу сүрәт бейҗиң милләтләр мәдәнийәт сарийида йиғип сақланмақта, “муқам” намлиқ сүрити (1984-йили) 6-нөвәтлик хитай мәмликәтлик тәсвирий сәнәт көргәзмисидә күмүш медалға еришкән вә хитай гүзәл сәнәт сарийида йиғип сақланмақта, униң йәнә “гиләм” намлиқ әсири 1987-йили москивада көргәзмә қилинған. Бу әсәр хитайдики тунҗи нөвәтлик мәмликәтлик май бояқ рәсим көргәзмисигә қатнаштурулған һәмдә японийә язғучилар җәмийитиниң көргәзмиханисида йиғип сақланған. Ғази әмәтниң йәнә “һәвәскәрлар” намлиқ сүрити 1988-йили тунҗи нөвәтлик хитай бойичә өткүзүлгән май бояқ мусабиқисидә күмүш медалға еришкән болуп, бу әсәр японийә чийода кулуби сақланмақта. “долан роһи” (1999-йили) 9-нөвәтлик хитай мәмликәтлик тәсвирий сәнәт көргәзмисигә қатнаштурулған.

Уйғур гүзәл-сәнәт хадимлириниң қаришичә, ғази әмәт әпәндиниң иҗадийәтлири 1980-йиллардин башлап, пүтүнләй уйғур мәдәнийити, өрп-адәтлири вә уйғур тарихини әкс әттүрүш темилирини асас қилғанлиқини көрүвелишқа болиду. У 1984-йили” муқам “намлиқ рәсими арқилиқ персоназһлар индивидуаллиқини яритидиған иқтидарини намаян қилған. Шуниңдин етибарән, күчлүк мәсулийәтчанлиқ туйғусиға игә ғази әһмәд бир йүрүш май бояқ рәсимләрни иҗад қилған. Болупму у сизған 11-әсирдә яшап өткән уйғур мутәпәккур алимлири вә тарихий шәхсләрдин мәхмут қәшқири, йүсүп хас һаҗиптин ибарәт мәзкур икки затниң сүрити көп әлләрдә етирап қилинишқа еришкән болуп, униң иҗадий мувәппәқийәтлиридә алаһидә муһим орун тутиду.

Ғази әмәт әпәндиниң тарихий шәхләрниң образини тәсвирләштики мчәсулийәтчанлиқ роһиға қайиллиқини билдүргән америкидики уйғур археолог қурбан вәли әпәнди ғази әмәтнниң мәхмут қәшқири һәққидә икки хил охшимиған образни мәйданға кәлтүрүшдә тарихий пакитларға вә мутәхәссисләрниң пикригә һөрмәт қилған асаста образ яритиш җәрянни әсләп өтти.


Ғази әмәт әпәнди йетиштүргән яш бир әвлад уйғур рәссамлардин германийәдики мәрвайит һапиз ханим болса өзигә һәммидин бәк тәсир қилған иҗадий рәсимниң “җинайи һөкүм” намлиқ май бояқ рәсими икәнлики, ғази әмәтниң бу тарихий рәсиминиң шу дәврләрдики мушундақ зор тоқунуш вә кишилик турмуш трагедийәсини тунҗи болуп хәлққә намаян қилалиғанлиқи, униң бу хил иҗадийәт роһиниң өзигә вә башқа рәссамларға көрсәткән тәсириниң интайин зор болғанлиқини тилға алди.

Йеқинқи күнләрдә, чәтәлләрдики уйғурларниң иҗтимаий таратқуларда ғази әмәт иҗадийәтлиригә бериватқан иҗабий баһалири билән тәң, униң 1960-йиллардин 1970-йилларниң ахирлириғичә болған дәврләрдә иҗад қилған бир қисим күчлүк сиясивилиққа игә вә хитай коммунист һакимийитиниң синипи күрәшни күчәп тәрғиб қилған мәзгиллиридә уйғурларниң бесип өткән сиясий давалғучлириниң мусаписини әкс әтүрүлидиған әсәрлиригә болған тәнқидләрму мәйданға кәлди. Бу һәқтики бәзи сәлбий баһаларға болған көз қаришини ипадилигән мәрвайит һапиз ханим. Рәссамниң әсирини ялғуз рәссамниң идийисигила мәнсуп бир иҗадийәт қатарида әмәс бәлки хәлқниң шу дәврдики реал һаятиниң, роһийитиниң намаян болуши, шундақла охшимиған сиясий дәврләрдики сәргүзәштилириниң хатириси дәп муамилә қилиш зөрүр дәп қараш керәкликини оттуриға қойди.

20-Әсирниң 60-йиллирида ғази әһмәдниң яш чағлири иди, униң шу йиллири иҗад қилған, рәһимдиллиқ билән рәзиллик, әркинлик билән мустәбитлик, пак муһәббәт билән муһәббәтни дәпсәндә қилиш оттурисидики тоқунушларни ечип бәргән “ғериб-сәнәм” намлиқ дуғ бояқ рәсими 1964-йилидики әдәбият-сәнәтчиләр арисида елип берилған истил түзитиш вә сиясий күрәш һәрикитидә “хан падишаһ, ләшкәр беши, вәзир, өлима вә назининлар мәдһийәләнгән” дәп қарилип көйдүрүветилгәндиму, ғази әһмәдниң бәдиий әқидиси тәвримигән икән. Ғази әмәт бу рәсимни 1984-йили қайта сизип чиққан икән.

Ғази әмәтниң оқуғучилиридин һазир америкада яшаватқан уйғур рәссам нәйимҗан әпәнди “ғериб-сәнәм” вә “муқам” дин ибарәт устазиниң бу икки парчә рәсимидә персоназһларниң образини һес қилиш вә яритиштики инчикилики вә хаслиқиниң өзидә алаһидә тәсир қозғиғанлиқини тилға алди вә йәнә униң “җинайи һөкүм” һәм униң һәмшириси болған “һесаб елиш” намлиқ рәсимлири һәққидә тохталди.

Нәйим әпәнди йәнә гәрчә йетүк рәссам ғази әмәт устазиниң, уйғур мәдәнийәт тарихиға мәнсуп болған кишигә пүтмәс-түгимәс ләззәт ата қилған әсәрлиригә вә башқа кәспий мувәппәқийәтлиригә апирин оқисиму, әмма устази ғази әмәт “мәдәнийәт зор инқилаби” дәврлиридә мәйданға кәлтүргән бир қисим әсәрлиригә, шундақла униң йеқинқи дәврләрдики уйғурлар дуч кәлгән 5-июл вәқәсидәк зор тирагидийиләрдә сиясий мәйданини ипадилишидәк хәлқни наүмидтә қойған тәрәплириниң хәлқ тәрипидин мәсулийәтсизлик дәп санилидиған сәвәнликлиригә обйектип баһа бериш үчүн, униң дәвр арқа көрүнүшини мулаһизә қилиш керәкликини оттуриға қойди.

Униң шагиртлириниң ейтишичә, ғази әмәтниң тәрбийәлишидә бир түркүм оттура яш вә яш рәссамлар өсүп йетилип, уйғур мәдәнийитини йәниму тонутуш йолида һәр қайси әлләрдә охшимиған утуқларни қазанмақта. У өз кәспий нәтиҗилири биләнла әмәс бәлки өзи бесип өткән охшимиған сиясий тарихий дәврләрдики пәрқлиқ иҗадийәтлири вә қалдурған тәҗрибилири, пәзиләтлири вә шуниңдәк нуқсанлири биләнму кейинкиләрниң кәспий һаят йолида техиму мәзмут қәдәм бесишиға йол көрситидикән. Ғази әмәт йетиштүргән оқуғучилири вә кәсипдашлири ғази әмәтни “у адәттики рәссам әмәс, у өзигила мәнсуп болмастин, бәлки уйғур мәдәнийитигә тәвә рәссамдур” дәп баһа бериду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.