Eslimilerde ressam ghazi emet we u qaldurghan öchmes süretler (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2017-11-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Yétük ressam ghazi emet ependining özining ösüp yétilishi we ijadiyetliri toghrisidiki "Hayatimdiki öchmes süretler" namliq kitabi.
Yétük ressam ghazi emet ependining özining ösüp yétilishi we ijadiyetliri toghrisidiki "Hayatimdiki öchmes süretler" namliq kitabi.
Ghazi Emet ependining oqughuchiliri teminligen

Yétük ressam ghazi emetning meshhur nadir eserliri menggülük miras qaldi. Kesip jehette alahide töhpe yaratqan we sen'et saheside özining yétekchilik ornini tikligen bu ustazning wapati seweblik meydan'gha kéliwatqan mulahizilerde uning küchlük Uyghur milliy alahidilikke ige ölmes nadir eserlirining, birnechche ewlad Uyghur ressamlirigha zor tesir körsetkenliki terpliniwatqan bolsa, oxshimighan siyasiy dewrlerge shahit bolghan bu ressamning 1960-yillardin 70-yillarning axirliriche bolghan, medeniyet qarangghuluqqa chömgen dewrlerde ijad qilghan, bezi siyalsyliqqa ige eserlirimu qayta bahalanmaqta.

Uyghur hazirqi zaman ressamliqining namayendisi we Uyghur güzel sen'et ma'aripining asaschiliridin biri ghazi emetning wekillik eserlirini tilgha élishqa toghra kelse, ghazi emet ependi özining ösüp yétilishi we ijadiyetliri toghrisidiki "Hayatimdiki öchmes süretler" namliq kitabida asasliq eserliri süpitide tonushturghan bir qisim süretlerni atap ötüshke toghra kélidu. Mesilen, uning "Jinayi höküm" namliq süriti xitay memliketlik güzel-sen'et sariyida yighip saqlanmaqta, "Mehmud qeshqeri" (1981-yili) xitay memliket boyiche az sanliq millet teswiriy sen'et körgezmisi 1-derijilik mukapatigha érishken bolup, bu süret béyjing milletler medeniyet sariyida yighip saqlanmaqta, "Muqam" namliq süriti (1984-yili) 6-nöwetlik xitay memliketlik teswiriy sen'et körgezmiside kümüsh médalgha érishken we xitay güzel sen'et sariyida yighip saqlanmaqta, uning yene "Gilem" namliq esiri 1987-yili moskiwada körgezme qilin'ghan. Bu eser xitaydiki tunji nöwetlik memliketlik may boyaq resim körgezmisige qatnashturulghan hemde yaponiye yazghuchilar jem'iyitining körgezmixanisida yighip saqlan'ghan. Ghazi emetning yene "Heweskerlar" namliq süriti 1988-yili tunji nöwetlik xitay boyiche ötküzülgen may boyaq musabiqiside kümüsh médalgha érishken bolup, bu eser yaponiye chiyoda kulubi saqlanmaqta. "Dolan rohi" (1999-yili) 9-nöwetlik xitay memliketlik teswiriy sen'et körgezmisige qatnashturulghan.

Uyghur güzel-sen'et xadimlirining qarishiche, ghazi emet ependining ijadiyetliri 1980-yillardin bashlap, pütünley Uyghur medeniyiti, örp-adetliri we Uyghur tarixini eks ettürüsh témilirini asas qilghanliqini körüwélishqa bolidu. U 1984-yili" muqam "Namliq resimi arqiliq pérsonazhlar indiwidu'alliqini yaritidighan iqtidarini namayan qilghan. Shuningdin étibaren, küchlük mes'uliyetchanliq tuyghusigha ige ghazi ehmed bir yürüsh may boyaq resimlerni ijad qilghan. Bolupmu u sizghan 11-esirde yashap ötken Uyghur mutepekkur alimliri we tarixiy shexslerdin mexmut qeshqiri, yüsüp xas hajiptin ibaret mezkur ikki zatning süriti köp ellerde étirap qilinishqa érishken bolup, uning ijadiy muweppeqiyetliride alahide muhim orun tutidu.

Ghazi emet ependining tarixiy shexlerning obrazini teswirleshtiki mches'uliyetchanliq rohigha qayilliqini bildürgen amérikidiki Uyghur arxé'olog qurban weli ependi ghazi emetnning mexmut qeshqiri heqqide ikki xil oxshimighan obrazni meydan'gha keltürüshde tarixiy pakitlargha we mutexessislerning pikrige hörmet qilghan asasta obraz yaritish jeryanni eslep ötti.


Ghazi emet ependi yétishtürgen yash bir ewlad Uyghur ressamlardin gérmaniyediki merwayit hapiz xanim bolsa özige hemmidin bek tesir qilghan ijadiy resimning "Jinayi höküm" namliq may boyaq resimi ikenliki, ghazi emetning bu tarixiy resimining shu dewrlerdiki mushundaq zor toqunush we kishilik turmush tragédiyesini tunji bolup xelqqe namayan qilalighanliqi, uning bu xil ijadiyet rohining özige we bashqa ressamlargha körsetken tesirining intayin zor bolghanliqini tilgha aldi.

Yéqinqi künlerde, chet'ellerdiki Uyghurlarning ijtima'iy taratqularda ghazi emet ijadiyetlirige bériwatqan ijabiy bahaliri bilen teng, uning 1960-yillardin 1970-yillarning axirlirighiche bolghan dewrlerde ijad qilghan bir qisim küchlük siyasiwiliqqa ige we xitay kommunist hakimiyitining sinipi küreshni küchep terghib qilghan mezgilliride Uyghurlarning bésip ötken siyasiy dawalghuchlirining musapisini eks etürülidighan eserlirige bolghan tenqidlermu meydan'gha keldi. Bu heqtiki bezi selbiy bahalargha bolghan köz qarishini ipadiligen merwayit hapiz xanim. Ressamning esirini yalghuz ressamning idiyisigila mensup bir ijadiyet qatarida emes belki xelqning shu dewrdiki ré'al hayatining, rohiyitining namayan bolushi, shundaqla oxshimighan siyasiy dewrlerdiki sergüzeshtilirining xatirisi dep mu'amile qilish zörür dep qarash kéreklikini otturigha qoydi.

20-Esirning 60-yillirida ghazi ehmedning yash chaghliri idi, uning shu yilliri ijad qilghan, rehimdilliq bilen rezillik, erkinlik bilen mustebitlik, pak muhebbet bilen muhebbetni depsende qilish otturisidiki toqunushlarni échip bergen "Ghérib-senem" namliq dugh boyaq resimi 1964-yilidiki edebiyat-sen'etchiler arisida élip bérilghan istil tüzitish we siyasiy küresh herikitide "Xan padishah, leshker béshi, wezir, ölima we nazininlar medhiyelen'gen" dep qarilip köydürüwétilgendimu, ghazi ehmedning bedi'iy eqidisi tewrimigen iken. Ghazi emet bu resimni 1984-yili qayta sizip chiqqan iken.

Ghazi emetning oqughuchiliridin hazir amérikada yashawatqan Uyghur ressam neyimjan ependi "Ghérib-senem" we "Muqam" din ibaret ustazining bu ikki parche resimide pérsonazhlarning obrazini hés qilish we yaritishtiki inchikiliki we xasliqining özide alahide tesir qozghighanliqini tilgha aldi we yene uning "Jinayi höküm" hem uning hemshirisi bolghan "Hésab élish" namliq resimliri heqqide toxtaldi.

Neyim ependi yene gerche yétük ressam ghazi emet ustazining, Uyghur medeniyet tarixigha mensup bolghan kishige pütmes-tügimes lezzet ata qilghan eserlirige we bashqa kespiy muweppeqiyetlirige apirin oqisimu, emma ustazi ghazi emet "Medeniyet zor inqilabi" dewrliride meydan'gha keltürgen bir qisim eserlirige, shundaqla uning yéqinqi dewrlerdiki Uyghurlar duch kelgen 5-iyul weqesidek zor tiragidiyilerde siyasiy meydanini ipadilishidek xelqni na'ümidte qoyghan tereplirining xelq teripidin mes'uliyetsizlik dep sanilidighan sewenliklirige obyéktip baha bérish üchün, uning dewr arqa körünüshini mulahize qilish kéreklikini otturigha qoydi.

Uning shagirtlirining éytishiche, ghazi emetning terbiyelishide bir türküm ottura yash we yash ressamlar ösüp yétilip, Uyghur medeniyitini yenimu tonutush yolida her qaysi ellerde oxshimighan utuqlarni qazanmaqta. U öz kespiy netijiliri bilenla emes belki özi bésip ötken oxshimighan siyasiy tarixiy dewrlerdiki perqliq ijadiyetliri we qaldurghan tejribiliri, peziletliri we shuningdek nuqsanliri bilenmu kéyinkilerning kespiy hayat yolida téximu mezmut qedem bésishigha yol körsitidiken. Ghazi emet yétishtürgen oqughuchiliri we kesipdashliri ghazi emetni "U adettiki ressam emes, u özigila mensup bolmastin, belki Uyghur medeniyitige tewe ressamdur" dep baha béridu.

Toluq bet