Yehya aqsoy: ghazi emetning ijadiyiti dunya sen'et tarixidin orun aldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-11-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur hazirqi zaman resim sen'itining ulini salghuchi, dangliq ressam merhum ghazi emet ependi.
Uyghur hazirqi zaman resim sen'itining ulini salghuchi, dangliq ressam merhum ghazi emet ependi.
Oqughuchisi teminligen

Uyghur hazirqi zaman resim sen'itining asasini salghuchi, dangliq sen'etkar ghazi emet 26-noyabir küni ürümchide alemdin ötti. Uning wapati türkiyediki ijtima'iy taratqular we metbu'atlardimu xewer qilindi, merhumning ijadiyet pa'aliyetliri tonushturuldi.

Ressam ghazi emetning wapati Uyghur xelqi bilen birlikte türk dunyasidiki, bolupmu türkiyediki minglighan kishilerni qayghugha chömdürdi. Türkiyediki metbu'atlarda merhum ghazi emetning wapatigha béghishlan'ghan eslimiler, u qaldurghan bezi mey boyaq resimlirige alahide orun bérildi. Merhumning eserliri heqqidiki mulahiziler ijtima'iy taratqular sehipiliridin keng orun aldi.

Türkiyediki "Son söz" (axirqi söz) gézitining 29-noyabir künidiki sanida sabiq medeniyet ministirliqi rehberliridin yehya aqsoy ependi yazghan "Meshhur Uyghur ressam ghazi emet" mawzuluq maqale élan qilindi. Mezkur maqale mundaq bashlinidu: "Dunyagha meshhur Uyghur ressam, jan-jiger dostum ghazi emet bizdin ayrildi. Ürümchidin kelgen bu xewer dunyaning herqaysi jaylirigha tarqaldi. A'ile tawabi'atliri, yéqinliri we sen'et dunyasi matemge chömdi. Uning ijadiyiti dunya sen'et tarixidin orun aldi."

Yehya aqsoy ependimaqalisida ghazi emetning türkiyede resim körgezmisi échip türk ressamlarning we resim heweskarlirining yuqiri bahasigha érishkenlikini, o zamandiki türkiye medeniyet ministiri emre konggarning échilish murasimida nutuq sözlep, uning ijadiyitige yuqiri baha bergenlikini bayan qildi. U maqaliside yene munularni yazidu: "U, firansiyening paytexti parizhdin 1994-yili türkiyege keldi. Shu yili 6-ayning 15-künidin 21-künigiche enqerede türkiye medeniyet ministirliqining sahibxaniliqida körgezme achti. Körgezmining échilish murasimida u waqittiki mu'awin medeniyet ministiri emre kongger ependi échilish nutqi sözlidi. U resim körgezmisini aylinip ghazi emetning ijadiyitige yuqiri baha berdi. Uyghurlarning hayati eks ettürülgen resimliridin birqanchini ministirliq muzéyigha sétiwaldi. Uning bir qanche parche resimi hazir enqerediki resim-heykel muzéyida saqlanmaqta."

1994-Yili 6-ayning 21-küni enqerediki resim körgezmisi axirlashqandin kéyin, ghazi emet ependi istanbuldiki marmara uniwérsitétida körgezme achidu. Doktor perhat qurban tengritaghli ependi mezkur körgezme toghrisida melumat berdi.

Türkiye qeyseridiki erjiyes uniwérsitéti türkologiye kespi proséssori doktor mustafa argunshah ependi merhum sen'etkar ghazi emet heqqide eslime teqdim qilip, uning türk dunyasi, bolupmu Uyghur resim sen'iti we medeniyitige qoshqan töhpilirige yuqiri baha bérip, mundaq dédi: "Ghazi emet bilen 2008-yili mexmut qeshqiri tughulghanliqining 1000 yilliqi munasiwiti bilen béyjingda ötküzülgen ilmiy muhakime yighinida tonushtum. U yighinda bizge özi sizghan resimlerni tarqatti. Sizgimu melum, u mexmut kashigheri bile yüsüp xas hajipning portéritlirinimu sizghan idi. 2008-Yili türkiyede chiqqan bir kalindargha uning mexmut qeshqiri portériti qoyulghan idi. Uning öz militining ötmüshi we bügünki hayati eks ettürülgen resimliri bar. Bolupmu uning may boyaq resimliridin 'muqam' ni, 'mexmut qeshqiri' we 'yüsüp xas hajip' qatarliq 11-esirde ötken büyük namayendilerning portrétlirini türkiyede tonumaydighan türkolog bolmisa kérek. Bu resimler hemmimizning ishxanisida bar, türkologiye yighinlirida ésilmaqta. Uning türk dunyasi resim sen'itige qoshqan töhpisi zor."

Ghazi emetning mexmut qeshqiri we yüsüp xas hajiptin ibaret ikki büyük alimning portéritini yaratqan süriti köpligen ellerde étirap qilinishqa érishken. Uning "Muqam" we bashqa Uyghur milliy medeniyiti we turmush örp-adetlirini eks ettüridighan bir yürüsh resimliri xelqar'ada mukapatlargha érishken. Istanbuldiki pütün Uyghur ashxanilarda u sizghan resimler ésilghan.

Izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori, doktor alimjan inayet ependi bu heqtiki köz qarishini bayan qildi. U mundaq dédi: "Ezerbeyjan, qazaqistan we qirghizistanda mexmut qeshqiri bilen yüsüp xas hajipning portériti sizilghan bolsimu, türkiyede qobul qilinmidi. Ghazi emet sizghan portéritlerning qobul qilinishidiki seweb uning Uyghurlarning 11-esirdiki ijtima'iy turmushini yaxshi tetqiq qilghanliqi we uning sen'et talantining yükseklikidin ibaret dep qaraymen".

Mexmut qeshqirining "Türkiy tillar diwani" namliq esirini rus we ezerbeyjanchigha terjime qilghan, yüsüp xas hajipning "Qutatqubilik" namliq esiri toghrisida köp maqalisi élan qilin'ghan ezerbeyjandiki baku dölet uniwérsitéti oqutquchisi proféssor doktor ramiz asker ependi tonulghan ressam ghazi emet sizghan tarixi shexsler portéritilirining ezerbeyjandimu qobul qilin'ghanliqini, qirghizlar we bashqa türkiy milletler sizghan tarxiy portéritilerning köprek qizghizlargha oxshitip sizilghan, tarixiy chinliqtin uzaq bolghachqa qobul qilinmighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Ghazi emet tonulghan ressam idi, uning nurghun ijadiyiti bar. Emma uning mexmut qeshqiri bilen yüsüp xas hajipning portéritiliri toghrisida toxtalmaqchimen. Bu ikki shexsning resimlirini bek yaxshi sizghan. Bu ikki shexs türk dunyasining bek muhim shexisliri. Ular yashighan mezgilde resim yoq. Bügünki kün'ge kelgende ghazi emet bularning resimini sizghan. Qirghiz ressamlarmu sizdi. Ghazi emet u zamanning tarixini yaxshi biletti. Shunga türkiy milletlerning hemmisige ortaq bolghan bir chirayda sizghan. Qirghiz ressam bolsa yüsüp xas hajipni qirghizlargha oxshitip sizghan. Shunga türkologlar ghazi emet sizghanni qobul qildi."

Istanbuldiki Uyghur ziyaliysi, doktor perhat qurban tengritaghli ghazi emet ependi sizghan resimlerning Uyghur medeniyitini tonutushqa qoshqan töhpisining heqiqetenmu zor bolghanliqini bayan qildi.

Ghazi emet 1933-yili qeshqerde tughulghan bolup, 1951-yili qeshqer darilmu'ellimin'ge oqushqa kirgen we bu mektepni püttürgendin kéyin, 1954-yilidin 1957-yilighiche sabiq shinjang institutining sen'et fakultétida oqughan. 1957-Yili oqush oqush püttürgendin kéyin shu mektepte oqutquchi bolup xizmet qilghan. U öz kespiy ijadiyitide mol hosul qazan'ghan talantliq ressam bolushtin sirt, hazirqi zaman Uyghur ressamliqi we güzel sen'et ma'aripiningmu asas salghuchilirining biri hésablinidu. Uning "Üzüm pishti", "Amannisaxan", "Muzika mestaniliri", "Oghlaq tartishish", "Senem", "Atush ussuli", "Dolan ruhi", "Küch sinishish", "Muqamchilar"gha oxshash köp sanda eserliri arqa-arqidin meydan'gha kélip ghazi emetni dunyagha tonulghan ressamgha aylandurghan iken.

Toluq bet