Ғәрб дунясидики уйғурлар (7A)

Мухбиримиз қутлан
2016.07.27
Iptixar-Ilyar-myunxen.jpg Германийә мюнхен техник университетиниң магистир аспирант оқуғучиси иптихар иляр. 2016-Йили январ, мюнхен.
Photo: RFA

Биринчи қисим: явропадики яш бир әвлад уйғурлар

Ғәрб дунясидики йеңи бир әвлад уйғурлар билән биринчи әвлад уйғур муһаҗирлар арисидики “әвлад пәрқи” вә уларниң кимлик туйғуси, тәпәккур усули шундақла қиммәт қараш җәһәтләрдики өзгиришлири җәмийәтшунасларниң диққитини қозғимақта.

Дәрвәқә, явропадики иккинчи әвлад уйғурлар арисидин йетишип чиққан бир қисим яшлар өзлириниң аҗайип тиришчанлиқи вә риқабәт күчи билән шу әлләрдики әң даңлиқ университетларниң юқири техникилиқ кәсиплирини таллап оқумақта.

6 Йешида ата-аниси билән германийәгә кәлгән, бу йил 24 яшқа киргән иптихар иляр әнә шуларниң бири.

Мюнхен техник университетида бакалаврлиқ оқушини тамамлап, магистир аспирантлиқта оқуватқан иптихар иляр өзиниң 18 йилдин буян германийәдә маарип тәрбийәси алғанлиқини, өзи туғулған вәтинини өзиниң ғува һаләттики балилиқ әслимилири билән тәсәввур қилидиғанлиқини тилға алиду.

Бу йил 19 яшқа киргән фәруқ қәһриман түркийәдики иккинчи әвлад уйғур яшлиридин бири. У уйғур тили билән уйғур өрп-адәтлирини қәйсәридики өз аилисидә шундақла қәйсәриниң “түркистан мәһәллиси”дики уйғур җамаити арисида алғанлиқини илгири сүриду.

Яш фәруқ алдинқи йили әрҗийәс университетиниң айропилан техник инженерлиқи кәспигә оқушқа киргән болуп, у қәйсәридә радийомиз зияритини қобул қилғанда раван уйғур тили билән мунуларни билдүрди: “мән 1996-йили истанбулда туғулдум. У мәзгилдә дадам истанбулда тиҗарәт билән шуғуллинидикән. Мән 3 яшқа киргәндә дадам аилимизни елип қәйсәригә қайтип кәпту. Шундин кейин мән бу йәрдики тәң демәтлик уйғур балилар билән ойнап чоң болдум. Пүтүн маарип тәрбийәсини қәйсәридики түрк мәктәплиридә алдим. Алдинқи йили әрҗийәс университетиниң айропилан техника инженерлиқи кәспигә оқушқа кирдим.”

Голландийәниң роттердам шәһиридә уйғур йемәк-ичмәк тиҗарити билән шуғуллиниватқан зәйнидин турсун әпәнди муһаҗирәттики қанчилиған уйғур ата-аниларға охшашла өз пәрзәнтиниң келәчики һәққидә көп ойланған кишиләрниң бири.

У 7 яш вақтида айрилған оғли билән он йилдин кейин голландийәдә көрүшкинидә йигитлик қорумиға йәткән оғлиға немиләрни дегәнликини мундақ әслимә қилиду: “мән голландийәгә келип 10 йил өткәндә андин оғлумни елип келиш имканийитигә ериштим. Мән вәтәндин айрилғанда 7 яш вақтида қалған оғлум һазир чоң болуп йигит болған иди. Мән униңға бундин кейин мушу дөләттә яшап қалидиғанлиқимизни, буниң үчүн өзимизниң миллий вә диний кимликини сақлиған асаста голландийә җәмийити билән бу йәрдики мәвҗут системиға кирип өзлишишниң муһимлиқини тәкитлидим.”

Шәрқий җәнуби асия әллиридики узаққа созулған қачқунлуқ һаятидин кейин голландийәгә сақ-саламәт йетип берип айрилғили узун йиллар болған дадиси билән ахири җәм болған 14 яшлиқ бир уйғур қиз радийомиз зияритини қобул қилғинида, “мән һәқиқәтәнму илгирики қорқунч вә роһий бесимлардин халас болдум. Һаятимда тунҗи қетим қорқмастин бешимдики яғлиқим билән мәктәпкә баралидим. Бу илгири мән тәсәввур қилалмиған ишлар иди,” дәйду.

У зияритимиз җәрянида гәрчә явропадики әркин вә һөр атмосферани шу қәдәр яхши көргәнликигә қаримай, кәлгүсидә имканийәт болған һаман өзиниң ана вәтинигә қайтип өз хәлқигә хизмәт қилғуси барлиқини йошуруп олтурмиди.

Фәруқ қәһриман өзиниң түркийәдә өткән балилиқ вә өсмүрлүк һаятида ана тили болған уйғур тилини сақлап қелишта аилә муһитиниң, болупму ана тәрбийәсиниң һәммидин муһим рол ойниғанлиқини тилға алиду.

Ғәрб әллиридә чоң болған иккинчи әвлад уйғур балилири өзлири билән ата-анилири оттурисидики әвлад пәрқи үстидә пикир баян қилғанда, икки әвлад уйғурлар арисидики пикир вә қиммәт қарашниң һәқиқәтәнму пәрқлиқ икәнликини етирап қилиду. Бу һәқтә пикир баян қилған иптихар иляр: “биз иккинчи әвлад уйғурлар өзимизни германийәниң бир парчиси дәп қараймиз, әмма ата-анимизниң ундақ қариши натайин дәп ойлаймән.”

Мәдәнийәт муһити билән мәвҗут системиниң охшимаслиқи көп һалларда охшаш бир миллий түркүмгә тәвә инсанлардиму роһий вә психикилиқ пәрқләрни кәлтүрүп чиқириши мумкин. Бу һәқтә пикир баян қилған фәруқ қәһриман қәйсәридә чоң болған уйғур яшлири билән йеқинда қачақ йоллар билән түркийәгә кәлгән уйғур яшлири оттурисида көрүнмәс бир психикилиқ “там” ниң мәвҗутлуқини тилға алиду.

Охшимиған икки хил мәдәнийәт яки көп хил мәдәнийәтләр муһитида өсүп йетилгән явропадики иккинчи әвлад уйғур яшлири өз миллий кимлики билән өзлири яшаватқан әлләрдики асасий мәдәнийәт еқими оттурисида тоқунуш һес қилдиму-йоқ?

Бу соалға җаваб бәргән иптихар иляр: “мән шәхсән өзүм икки хил яки униңдин көп болған мәдәнийәт муһитини инсанлардики тоқунушниң мәнбәси әмәс, бәлки бир байлиқ дәп қараймән,” дәйду.

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.