Ғәрб дунясидики уйғурлар (9B)

Мухбиримиз қутлан
2016-10-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Истанбулда ечилған ана тил йәслисидики бир синип оқуғучилири. 2013-Йили феврал, түркийә.
Истанбулда ечилған ана тил йәслисидики бир синип оқуғучилири. 2013-Йили феврал, түркийә.
RFA/Arslan

Иккинчи қисим: муһаҗирәттики уйғурларда ана тил вә кимлик

Кейинки әвладларниң ана тил мәсилиси шәк-шүбһисизки, муһаҗирәттики уйғур сәрхиллирини әң зор дәриҗидә ойландуруватқан вә бу җәһәттә әмәлий тиришчанлиқ көрситишкә үндәватқан реал мәсилиләрниң бири болмақта.

Баш штаби истанбулдики шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң мәсуллиридин диний өлима абдулһәкимхан мәхсум бу һәқтә пикир баян қилип, түркийәдики уйғур җамаитиниң өз пәрзәнтлириниң ана тил мәсилисидә баш тартип болмайдиған миллий мәсулийәтни һес қилишқа башлиғанлиқини тилға алиду.

У йәнә түркийәдики уйғур тәшкилатлириниң ана тил оқутуши җәһәттә бурундин тартип көп тиришчанлиқ көрситип кәлгән болсиму, әмма буниң йетәрлик әмәсликини, пүтүн дунядики уйғур җамаитиниң өз пәрзәнтлириниң ана тилини сақлап қелиши үчүн «уйғурчә олимпияд» шәкилләндүрүшниң зөрүрлүкини алаһидә тәкитләйду.

Қәйсәридики уйғурлар өткән әсирниң 60-йиллиридин буян өз алдиға мәһәллә шәкилләндүрүп, күчлүк җамаәтчилик һасил қилған, уйғур ана тили вә миллий өрп-адәтлирини әң яхши шәкилдә сақлап кәлгән болсиму, лекин йеқинқи оннәччә йилдин буян бу йәрдики уйғур җамаитиниң иҗтимаий қурулмисида йүз бәргән өзгиришләр уйғур сәрхиллирини ойландурмақтикән. Баш штаби қәйсәридики шәрқий түркистан мәдәнийәт вә һәмкарлиқ җәмийити аяллар бөлүминиң мудири рабийә илктүрк ханим бу җәһәттә әндишә қиливатқан уйғур паалийәтчилириниң бири. У ноқул аилидики тәрбийиниң уйғур ана тилини сақлаш вә давамлаштурушта йәтмәйдиғанлиқини, бәлки ана тил мәктипи ечишниң интайин зөрүрлүкини тәкитләйду.

Әвлад пәрқи вә әвладлар ара қиммәт қараштики өзгиришләр явропа әллиридики уйғур җамаәтлиридә көрүлүватқан әң рошән иҗтимаий мәсилиләрниң бири. Бу һәқтә пикир баян қилған германийәниң мюнхен шәһиридә олтурушлуқ гүлнар ханим, иккинчи әвлад уйғур яшлириниң иҗтимаий турмушида көрүлүватқан реал мәсилиләр һәр бир уйғур ата-ана билән уйғур тәшкилатлириниң диққәт мәркизидә болуши керәк, дәп һесаблайду.

Гүлнар ханим йәнә явропада чоң болған иккинчи әвлад уйғур яшлири билән уларниң ата-анилири оттурисида җиддий рәвиштә әвлад пәрқи көрүлүватқанлиқини, әвладлар ара қиммәт қараштики өзгиришләрниң ата-аниларниң вәтәндин елип кәлгән әнәниви қиммәт өлчәмлиригә риқабәт елан қиливатқанлиқини алаһидә тәкитләйду.

Хуршидә ханим - шиветсийәдики уйғурларниң җамаәтлик ишлирида әң актип паалийәт елип бериватқан уйғур аяллириниң бири. У өсмүрлүк чағлирида, йәни 1960-йилларниң башлирида ата-анисиға әгишип вәтән туприқидин сабиқ советлар иттипақиға көчүп чиққан. 1990-Йилларниң ахирлирида қазақистандин явропаға көчкән уйғур муһаҗирлар долқунида шиветсийәгә келип олтурақлашқан. У өзиниң иккинчи қетим чәтәлгә һиҗрәт қилишидики әң муһим сәвәбниң дәл пәрзәнтлириниң келәчики үчүн болғанлиқини тәкитләйду.

Өз дәвридә қазақистан пәнләр академийиси қармиқидики уйғуршунаслиқ институтиниң илмий хадими болуп хизмәт қилған хуршидә ханим шиветсийәгә йәрләшкәндин кейинму өз хәлқи үчүн, техиму муһими муһаҗирәттики уйғур аяллири вә балилири үчүн тиришчанлиқ көрситип кәлгәнликини илгири сүриду.

Голландийәдики уйғур зиялийлиридин абдуреһимҗан өзиниң голландийәдики оннәччә йиллиқ һаяти җәрянида җамаәт һаятиниң муһаҗирәттики уйғурлар үчүн кәм болса болмайдиған бир сәһнә икәнликини тәкитләйду. Униң қаришичә, җамаәтчилик яки өзи мәнсуп болған миллий топлумға уюшуп яшаш муһаҗирәттики һаятта мәйли ана тилни сақлаш тәқәззасида болсун яки өз кимликини йоқитип қоймаслиқ еһтияҗида болсун сәл қарашқа болмайдиған бир таллаш икән.

Толуқ бәт