Сталин қурған гулаг лагери вә униңға тутулған орта асия мәһбуслири

Ихтиярий мухбиримиз қутлан
2013-03-22
Share
ottura-asiya-uyghur-gulag-305.png Пәрғанә қанилини қезиватқан орта асиядики гулаг тутқунлири (мәнбә: Anne Applebaum, Gulag: a history, Penguin books, 2003; қутлан фотоси)
RFA/Qutlan

1991-Йили сабиқ советлар иттипақи йимирилгәндин кейин ашкара болған мәлуматлардин қариғанда, сталинниң гулаг лагерлирида орта асия җумһурийәтлиридинму миңлиған бигунаһ кишиләрниң қамилип һаятидин айрилғанлиқи ашкара болмақта. Буларниң ичидә хели көп санда уйғур тутқунларниңму болғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Сталин һөкүмранлидики советләр иттипақида "гулаг" нами билән аталған мәҗбурий әмгәк лагерлири қурулған болуп милюнлиған бигунаһ инсанларниң бу йәрләргә қамалғанлиқи һәмдә һаятидин айрилғанлиқи мәлум. 1991 - Йили сабиқ советләр иттипақи йимирилгәндин кейин ашкара болған мәлуматлардин қариғанда, сталинниң гулаг лагерлирида орта асия җумһурийәтлиридинму миңлиған бигунаһ кишиләрниң қамилип һаятидин айрилғанлиқи ашкара болмақта. Буларниң ичидә хели көп санда уйғур тутқунларниңму болғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Натсистлар һөкүмранлиқидики германийәдә 1930 - вә 1940 - йилларда милюнлиған йәһудийларниң тутқун қилинип йиғивелиш лагерлирида еғир әмгәккә селинғанлиқи һәмдә өлтүрүлгәнлики иккинчи дуня урушидин кейин пүтүн дуняға ашкариланған. Әмма совет иттипақида қизил террорлуқниң қурбани болған сан - санақсиз гулаг мәһбуслири һәққидә һазирғичә йетәрлик мәлуматлар елан қилинғини йоқ. Ундақта, сталин гулаг лагерлирини немә сәвәбтин қурған, гулаг лагерлириниң ич йүзигә немиләр йошурунған, орта асиядики қериндаш хәлқләр билән бир қатарда гулаг лагерлириға тутулған уйғур мәһбуслириниң тәқдири қандақ болған?

Һазир шиветсийәдә яшаватқан пешқәдәм зиялийлардин фаруқ садиқ ака өз һаятиниң бир қисмини әнә ашу совет түзүми астида өткүзгән уйғурларниң биридур. У бу һәқтә зияритимизни қобул қилип сабиқ советләр иттипақи дәвридики гулаг лагерлири һәққидә радио аңлиғучиларға чүшәнчә бәрди.

1929 - Йилидин кейин сталин өз һөкүмранлиқини мустәһкәмләш һәмдә кризис ичидә қалған совет дөлитиниң иқтисадини капаләткә игә қилиш үчүн илгирики йәр - мүлүк игилири, ақсөңәкләр, коммунизм мәпкурисигә қарши кишиләр вә гуманлиқ дәп қаралған гуруппиларни мәҗбурий һалда гулаг лагерлириға сүргүн қилған.

Фаруқ ака өз сөзидә йәнә әйни дәврдә пүтүн совет иттипақи тәвәсидә қурулған йүзлигән гулаг лагерлириға татаристан вә орта асия җумһурийәтлиридинму миңлиған инсанларниң тутулғанлиқини, шу сәвәбтин хели көп сандики татар вә өзбәк байлириниң уйғурлар вәтинигә қечип өткәнликини баян қилди.

Ахирида у, гулаг лагерлириға қамилип мәҗбурий әмгәккә тутулған уйғур вә башқа қериндаш милләт мәһбусларниң ечинишлиқ һаяти вә тәқдири һәққидә тохталди һәмдә бүгүнки күндә бу тарихни қайта өгинишниң муһимлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт