"исламдин бурунқи уйғурларда йәр-земин қануни" намлиқ китаб нәшрдин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017-01-25
Share
islamdin-burunqi-uyghurlarda-yer-zemin-qanuni.jpg "исламдин бурунқи уйғурларда йәр-земин қануни" намлиқ китабниң алди вә кәйни муқавилири.
RFA/Erkin Tarim

Уйғур тәтқиқати түркийәдә узун тарихқа игә болуп, кейинки йилларда уйғур тили, әдәбияти, тарихи, фолклори вә бүгүнки вәзийити тоғрисида арқа-арқидин китаблар нәшр қилинмақта. Йеқинда истанбул йилдиз техника университети түрк тили вә әдәбияти факултетиниң қәдимки уйғур тили оқутқучиси профессор мәләк өзйеткин ханим язған "исламдин бурунқи уйғурларда йәр-земин қануни" намлиқ китаб нәшрдин чиқти.

Истанбулдики өтүкән нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған мәзкур китаб 235 бәт, үч қисимдин тәркиб тапқан. Китабниң кириш сөзидә алди билән уйғурларниң омумий түрк тарихидики орни, иҗтимаий вә мәдәний җәһәттики орни баян қилинған. Кейин болса, қәдимки уйғурчә һөҗҗәтләр тоғрисида елип берилған тәтқиқатлар тоғрисида тәпсилий мәлумат берилгән. Әсәрниң кириш сөз қисмида йәнә китабқа киргүзүлгән қол язмиларниң тизимликигиму орун берилгән.
Апторниң "исламдин бурунқи уйғурлар" дегини 10-14-әсирләрдики ислам динини қобул қилмиған турпан идиқутлуқидики уйғурлардин ибарәттур.

"исламдин бурунқи уйғурларда йәр-земин қануни" намлиқ китабниң биринчи қисмида, уйғурлардики елим-берим һөҗҗәтлириниң қануний асаси вә буниң билән мунасивәтлик қанун аталғулири тәһлил қилинған. Булардин башқа аптор қәдимки уйғур дөләтлириниң йәр башқуруш қануниниму оттуриға қоюшқа тиришқан.

Китабниң иккинчи қисмида уйғурлар ислам диниға етиқад қилиштин бурунқи вақитлардики хәт-чәк вә һөҗҗәтлиридики аталғулар мәзмуни бойичә түрләргә айрип тәһлил қилинған.

Китабниң үчинчи қисмида, китабни язған профессор доктор мәләк өзйеткин ханим китабни йезишта пайдиланған қәдимки уйғур тилиди йезилған 41 парчә һөҗҗәтниң түркчә тәрҗимиси киргүзүлгән. Мәләк өзйеткин ханим бу қисим һәққидә кириш сөз қисмида мундақ дәп язған: "бу қисим қануншунас, тилшунас вә башқа мутәхәссисләрниң, болупму қануншунасларниң пайдилиниши үчүн қиммәтлик материяллар билән тәминләйду. Бу қисимда йәнә бәзи қәдимки уйғурчә һөҗҗәтләрниң оригинал нусхисиму киргүзүлгән болуп, тилшунасларниң пайдилинишиға сунулди. Бу китаб түркийәдә қәдимки уйғурларниң йәр-земин қануни тоғрисида йезилған тунҗи әсәр болуш сүпити билән омумий түрк қанун тәтқиқатидики бошлуқни толдуриду дәп қараймән".

Биз китаб һәққидики көз-қаришини игиләш үчүн германийә гөтиңгән университети оқутқучиси доктор абләт сәмәт вә түркийәдә докторлуқта оқуватқан әнвәр илһам әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ.

Доктор абләт сәмәт әпәнди мәзкур әсәрниң уйғурларниң иқтисадий, иҗтимаий турмушини өгиништә зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Әнвәр илһам әпәнди мәләк өзйеткин ханимниң түркийәдики муһим уйғуршунаслардин бири икәнликини әсәрниң зор илмий қиммәткә игә икәнликини баян қилди.

Абләт сәмәт әпәнди қәдимки уйғурлардики һөҗҗәтләр тоғрисида тәтқиқат елип барған ғәрблик алимлар тоғрисида тохталди.

Абләт сәмәт әпәнди бу һәқтә уйғур диярида вә хитайда тәтқиқат елип барған шәхсләр тоғрисида мәлумат бәрди.

Китабни язған истанбул йилдиз техника университети түрк тили вә әдәбияти факултети қәдимки уйғур тили оқутқучиси профессор доктор мәләк өзйеткин ханим 1970-йили әнқәрәдә дуняға кәлгән. 1991-Йили әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултети түрк тили вә әдәбияти кәспини пүттүргән. 1993-Йили магистирлиқни, 1999-йили докторлуқни пүттүргән. У, 1992-йилидин 2013-йилиғичә әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултетида қәдимки уйғур тили дәрси бәргән болуп, һазир йилдиз техника университетида уйғур тили дәрси бәрмәктә. Профессор доктор мәләк өзйеткин ханимниң қәдимки уйғур тили, қәдимки татар тили вә тарихи, қанун аталғулири, уйғур баҗ аталғулири тоғрисида онға йеқин китаби вә көп санда мақалиси елан қилинған. У, бир мәзгил түрк тил тәтқиқат идарисиниң муавин мудирлиқ вәзиписиниму өтигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт