Алмутада тонулған уйғур язғучиси җамалидин босақофниң 100 йиллиқи хатириләнди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018.12.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Jamalidin-Bosaqof-100-yilliqi-01.jpg Язғучи җамалидин босақофниң 100 йиллиқиға беғишланған хатирә йиғинидин көрүнүш. 2018-Йили 10-декабир. Алмута, қазақистан.
RFA/Oyghan

10-Декабирда алмутадики язғучилар өйидә тонулған уйғур язғучиси җамалидин босақофниң 100 йиллиқиға беғишланған хатирә кечилики болуп өтти. Бу кечилик қазақистан язғучилар иттипақи, қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи вә қуддус ғоҗамяроф намидики дөләт академийәлик уйғур музикилиқ комедийә тиятири тәрипидин уюштурулди. Хатирә кечиликигә җумһурийәтлик “уйғур авази” гезитиниң баш муһәррири ершат әсмәтоф риясәтчилик қилди.

Кечилик қазақистан язғучилар иттипақиниң рәиси улуқбәк есдавлет вә “иттипақ” йенидики уйғур әдәбияти кеңишиниң башлиқи патигүл мәқсәтоваларниң тәбрик сөзлири билән башланди. Қазақистанниң хизмәт көрсәткән әрбаби, шаир вә журналист улуқбәк есдавлет өз сөзидә қазақистандики уйғур әдәбиятиниң көплигән ярқин вәкиллири билән йеқиндин арилишип, уларниң бәзилириниң иҗадийити билән яхши икәнликини оттуриға қойди. У җамалидин босақофниң қазақистандики чоң миллий әдәбиятларниң бири болған уйғур әдәбиятиниң мәзмун вә шәкил җәһәттин бейишиға чоң төһпә қошқанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Җамалидин босақофниң һаяти вә иҗадийити һәққидә филологийә пәнлириниң намзати, қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси рәхмәтҗан йүсүпоф доклат қилди. 

Андин сөз алған шаир, филологийә пәнлириниң доктори бавурҗан җақип мундақ деди: “бу кишиниң әң чоң әмгики нәшриятчилиқ саһәсидидур. 1951-Йилдин та 1979-йилғичә ‛җазуши‚ нәшриятиниң уйғур тәһриратини башқурди. Уруштин кейин уйғур тилида чиққан китабларниң көпигә қол қойди, уларниң муһакимидин өтүшигә, көплигән уйғур язғучилириниң шеирлирини, проза вә драма әсәрлирини нәшр қилишқа чоң һәссә қошти. Уни өз хәлқигә хизмәт қилишқа пүткүл өмрини беғишлиған адәм дәп аташқа болиду. Җамалдин босақоф өзиму уйғурлар һаятиниң һәммә саһәлиригә әсәр язған. У устаз сүпитидиму көплигән уйғур қәләм игилириниң тәрбийилинишигә сәвәб болди.”

Зияритимизни қобул қилған хәлқара алаш мукапатиниң саһиби, язғучи җанат әхмәди бу паалийәтниң уйғур-қазақ достлуқиниң ярқин бир испати икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “уйғур билән қазақ хәлқи тарихта бир-бири билән һеч җәң қилмиған хәлқ. Шуниң үчүн һазирғичә мунасивити яхши. Җамалдин ака юмшақ адәм болған. Шунчилик адәмләргә яхшилиқ қилған. Мән бу кишини нәшриятчилар өйидә учритаттим. Йиғинни уюштурғучилар яхши консертларни қоюп, уйғур хәлқиниң әзәлдин келиватқан миллий уссуллирини ойнап, нахшилирини ейтип, кәлгән хәлқни хушал қилди. Шуниң үчүн бүгүнки йиғинға мән разимән.” 

Мәзкур хатирә кечиликидә сөзгә чиққан зиялийлар җамалдин босақофниң язғучилиқ, нәшриятчилиқ алаһидиликлирини, униң кәспий тәрҗимичигә хас талантини, инсаний хисләтлирини әслиди. 

Абай намидики қазақ миллий педагогика университетиниң оқутқучиси, әдәбиятшунас алимә гүлнара авутова ханим радиомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: “җамалдин босақоф яшиған дәвр, йәни өткән әсирниң 60-80-йиллири, пәқәт қазақистандила әмәс, бәлки пүтүн оттура асиядики уйғурларниң мәдәнийити әң гүлләнгән дәвр һесаблиниду. Мәсилән, қазақистаннила мисалға алидиған болсақ, биздә у вақитларда қазақистан язғучилар иттипақи йенида уйғур әдәбияти бөлүми, ‛җазуши‚, ‛мәктәп‚ нәшриятлирида уйғур тәһриратлири, абай намидики қазақ педагогика институтида уйғур бөлүми, қазақ радио вә телевизийәсидә уйғурчә аңлитиш вә көрситишләр, җумһурийәтләр ара ‛коммунизм туғи‚, йәни һазирқи ‛уйғур авази‚ гезити ишләйтти. Буниңдин башқа йәнә қазақистан пәнләр академийисиниң тилшунаслиқ институтида уйғуршунаслиқ бөлүми паалийәт елип беривататти. У вақитларда қуддус ғоҗамяроф, зия сәмәди, ғоҗаәхмәт сәдвақасофқа охшаш шу вақиттики уйғур җәмийитидә муһим рол ойниған зиялийлиримиз хели бар иди. Мушуниң барлиқи уйғур әдәбиятиниң гүллинишигә қаттиқ тәсир қилған иди. Әдәбиятимизниң һәммә саһәлиридә һезим искәндәроф, илия бәхтия, мәсимҗан зулпиқароф, һезимәт абдуллиндәк шаирлиримиз, язғучилиримиз, драматорглиримиз аз әмәс иди. Буниң барлиқи уйғур әдәбиятиниң оттура асия даирисидила әмәс, бәлки хәлқарадиму абруйиниң өсүшигә земин яратти.”

Җамалидин босақоф 1918-йили һазирқи алмута вилайитиниң панфилоф наһийисигә қарашлиқ яркәнт шәһиридә хизмәтчи аилисидә дуняға кәлгән. Униң дадиси қари босақоф йәттису тәвәсидә мәктәпләр ечип, миллий маарипниң тәрәққиятиға чоң төһпә қошқан тунҗи зиялийларниң бири болған. Җамалидин босақоф әнә шу дадиси ачқан мәктәптә оқуған. Андин у 1932-йили өзбекистан пайтәхти ташкәнт шәһиридики оттура асия дөләт университетиниң ишчилар факултетиға оқушқа чүшиду. Андин юртиға қайтип келип, педагогика техникомида 1936-йилғичә оқушни давам қилған. Җамалидин босақоф узун йиллар давамида мәктәптә муәллим, мудир, андин наһийилик маарип бөлүмидә инспектор болуп ишлиди. 1941-Йили башланған совет-герман уруши дәвридә игиликни башқурған. 

Гүлнара авутова сөзини давам қилип, йәнә мундақ деди: “җамалидин босақоф уйғур әдәбиятиниң болупму, проза саһәсиниң һәр тәрәплимә тәрәққий етишигә сәвәб болған язғучиларниң бири. У һекайә, повест вә роман жанирлирида үнүмлүк иҗад қилип, уйғур хәлқиниң өтмүш тарихини, мәдәнийитини, хәлқниң турмуш-тирикчиликини, әмгәктики қәһриманлиқини, адәмләр арисидики һәр хил мунасивәтләрни һәққаний тәсвирләшкә алаһидә көңүл бөлди. язғучиниң уйғур әдәбиятиға қошқан һәссисини асасән униң повест вә романлири мисалида көрүшкә болиду. Униң әсәрлириниң башқилардин пәрқи шуниңдики, әдиб уйғурлар һаятида йүз бәргән чоң йеңилиқларға, өзгиришләргә мураҗиәт қилиду вә бу җәһәттә өсүп йетилгән мәшһур шәхсләрниң образлирини яритишқа, уларниң бесип өткән һаяти вә әмгәк паалийити, миллий мәдәнийәт тәрәққиятиға қошқан төһписини йорутушқа тиришқан. Мәсилән, ‛ялқун‚ повестида йәттису уйғур әдәбиятиниң асасини салғучиларниң бири, көрнәклик шаир вә язғучи өмәр муһәммәдиниң образи яритилған болса, ‛ “бизниң сүлһи‚ әсиридә иккинчи дуня урушида қәһриман атиқини алған уйғур йигити сүлһи лутпулинниң образи гәвдиләнгән.”

Гүлнара авутованиң ейтишичә, язғучиниң “муәллимләр” романида илғар мәрипәтчи бурһан қасимофниң, “хәлқ һапизи” повестида қазақистан хәлқ артиси әхмәт шәмийефниң һаяти тәсвирләнгән икән. Униң йәнә бир әсири “көч-көч” романида болса или уйғурлириниң 19-әсирниң ахирлирида йәттисуға көчүп чиқиш тарихи йорутулған болуп, бу пүткүл оттура асия уйғур әдәбиятидики көч-көч тарихиға беғишлиған тунҗи әсәр болуп һесаблинидикән. 

Җамалидин босақоф 1951-йили алмутаға көчүп келип, та 1979-йилғичә “җазуши” нәшриятидики уйғур тәһриратини башқурған. У өмриниң кейинки йиллирини пүтүнләй әдәбий иҗадийәткә беғишлиди. Униң иҗадийити тәрҗимичиликтин башланған болуп, у көплигән рус язғучилириниң әсәрлирини уйғур тилиға тәрҗимә қилған. язғучи шундақла миллий драматургийәни раваҗландурушқиму өзиниң бир кишилик төһписини қошқан. Униң “қайнам”, “нузугум” драмилири уйғур сәһнисидин мунасип орун алған әсәрләрдур. Җамалдин босақоф 1987-йили 68 йешида вапат болған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.