Мақалә: маҗуңйиңниң мәслиһәтчиси түркийилик камал әпәнди, османли шаһзадиси абдулкәримму?

Ихтиярий мухбиримиз қутлуқ
2013.10.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kamal-ependi-osmanlar-shahzadisi-mumkin-305.png Ушбу мақалиниң биринчи бети
RFA/Qutluq


Японийәлик йеқинқи заман уйғур тарих тәтқиқатчиси секиока һидеюки өзиниң “османли империйисини қайта қуруш пилани” сәрләвһилик мақалисини шодәнша нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған тарих тәтқиқат мақалилири топлимиға киргүзгән.

Аптор мақалисидә, маҗуңйиң қошунидики түркийилик камал әпәнди,әсли осман империйисиниң шаһзадиси абдулкәрим икәнлики тоғрисида өзиниң бир қатар тарихий испатлирини көрситиш арқилиқ бу көз қарашни оттуриға қойған.

Уйғур тарих тәтқиқатчиси һидеюки мақалисидә мундақ баян қилған: җуңго компартийисиниң тарихий һөҗҗәт вә материяллириға асасән 2000 - йили шинҗаң хәлқ нәшрияти тәрипидин җуңго тилида нәшр қилинған “җуңго шинҗаң райониниң ислам тарихи” намлиқ икки қисимлиқ тарихий материяллар китабида мундақ бир қизиқарлиқ мақалә бар болуп мақалидә, “японийә шәрқий түркситанда манҗурийигә охшаш бир қорчақ дөләт қурмақчи болған вә осман империйисиниң ахирқий шаһзадиси әмир муһәммәд абдулни падишаһ қилмақчи болған” дейилгән. Әмма мақалә испатлиқ йезилмиған. Әмәлйәттә осман империйисиниң 34 - вә ахирқи шаһзадиси, абдулһәмид ниң нәвриси абдулкәримдур. Тарихчи сакамото кимото тәрипидин 2008 - йили нәшр қилдурулған “япон - җуңго уруши вә ислам” намлиқ китабта, абдулкәрим 1906 - йили истанбулда хан аилисидә туғулған. Осман империйиси ағдурулғандин кейин чәтәлгә чиқип панаһланған. У, 1933 - йили 5 - айда японийиниң “наполийони” дәп аталған сиясийони вә шундақла парламент әзаси мори како тәрипидин барлиқ иқтисадий тәрәпләр өз үстигә елинип японийәгә тәклип қилинған. Ундин башқа тарих тәтқиқатчилиридин танака һироминиң “японийә абдулкәримни шинҗаңға падишаһ қилмақчи” намлиқ мақалисидә, абдулкәримни японийәгә зиярәткә тәклип қилған ялғуз мори какола әмәс, бәлки қурбан ғали вә шу чағдики японийә баш вәзири һиранума кәиичирониң катиби җисукава токиҗиро вә деңиз армийә офитсери огасавара нага нариму бар иди. Деңиз армийә офитсери огасавара болса японийә хан аилисидин болуп, у, хан аилисиниң төтинчи дәриҗилик әмәлдари иди. Шова тиәнно шаһзадә вақтида у хан ордисиниң маарип ишлириға мәсул әмәлдари иди. Һазирғичә японийиниң шу чағдики шаһзадиси шова тиәнно билән абдулкәрим шаһзадиниң учрашқанлиқи һәққидә һечқандақ мәлумат йоқ дейилгән.

Уйғур тарих тәтқиқатчиси һидеюки японийә шаһзадиси шова тиәнно билән шаһзадә абдулкәримниң учрашқанлиқини җәзимләштүрүп бу һәқтә мундақ баян қилған: японийә шаһзадиси билән абдулкәрим шаһзадә чоқум учрашқан. Чүнки абдулкәрим шаһзадини тәклип қилғанлар қатарида хан аилисидин болған вә шундақла хан аилисиниң төтинчи дәриҗилик әмәлдари огасавараму бар болғачқа, шундақ дәп һөкүм қилишқа болиду.

Уйғур тарих тәтқиқатчиси һидеюки мақалисидә, абдулкәрим шаһзадиниң японийәгә кәлгәндин кейинки паалийәтлири һәққидә тохтилип бу һәқтә бундақ баян қилған, абдулкәримниң японийәни зиярәт қилиши пүткүл дуняни зилзилигә салди. Совет иттипақи : “японийә абдулкәримни шәрқий түркистанға падишаһ қилмақчи. Йеңи дөләт қуруп японийә өзи контрол қилмақчи” дәп хәвәр елан қилди. Абдулкәрим японийәдә бир йил турушни пиланлиған болсиму, әмма пәқәтла төт ай туруп шаңхәйгә кәтти. Шаһзадә абдулкәрим өзиниң алаһидә әлчисини шәрқий түркистан ислам җумһурийитигә әвәтип, өзиниң бу җумһурийәткә рәһбәрлик қилидиғанлиқини билдүргәнлики һәққидиму бәзибир ениқсиз мәлуматлар бар.

 Уйғур тарихи тәтқиқатчиси сәкиока һидәюки әпәндим RFA мухбириниң зияритидә
Уйғур тарихи тәтқиқатчиси сәкиока һидәюки әпәндим RFA мухбириниң зияритидә

Аптор мақалисидә шиветсийилик екиспидетчи свен һедин язған “қачқун мазһуңйиң” дегән китабтин алған бәзи учурларниму өзиниң қарашлирини испатлашта пакит орнида оттуриға қойған.

Аптор свен һединниң китабидин алған бу мәлуматларни мундақ баян қилған, свен һедин шәрқий түркистанниң турпан шәһиридики вақтида йәни 1934 - йили 2 - айда генерал маҗуңйиң өз қошунидики түркийилик камал әпәндини москваға әлчиликкә әвәтмәкчи болған. Лекин, камал әпәнди буни рәт қилған. Шуниң билән маҗуңйиңниң москваға әлчи әвәтиш пилани әмәлгә ашмиған. Камал әпәнди болса түркийиниң истанбулдин кәлгән, маҗуңйиңниң мәслиһәтчиси болуп гәнсуда турған.

Аптор мақалисидә юқириқи мәлуматларға асаслинип туруп мундақ баян қилған, маҗуңйиң қошунидики камал әфәндиниң абдулкәрим шаһзадә болуши еһтималиққа йеқин. Лекин буниңға толуқ испат йоқ. 1993 - Йили 9 - айда абдулкәрим японийәдин айрилип җуңгониң шаңхәй шәһиригә барған вә у йәрдә бир мәзгил турған. 1934 - Йили 6 - айда шәрқий түркистан ислам җумһурийити маҗуңйиң қошуни тәрипидин ағдурулған. Абдулкәрим шу йили 9 - айда җуңгодин айрилип америкиға кәткән. Абдулкәрим 1935 - йили 8 - айда нюйоркта бир меһманханида өзини өлтүрүвалған.

Һидеюки әпәндимзияритимизни қизғинлиқ билән қобул қилип, бу һәқтә тохтилип мундақ деди:

- Мениңчә икки исимниң охшаш болуши вә шундақла шу чағда түркийә армийисиниң шәрқий түркистанда йоқ болуши еһтималлиқиға қарап һөкүм қилдим. Әмма буни толуқ испатлашқа йитәрлик материял йоқ. Бу программини елан қилғандин кейин бәлким буниңға мунасивәтлик материялларни башқилар бизгә көрсәтсә техиму яхши болиду.

Әмма, түркийә һаҗи тепә университетиниң тарих пәнлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм өзиниң башқичә қарашта икәнликини билдүрүп, бу тоғрисида тохтилип өтти.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.