"Bir paji'e, 40 söz-sherqiy türkistan" namliq kitab neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2017-12-20
Share
bir-pajie-40-soz-sherqiy-turkistan.jpg "Bir paji'e, 40 söz-sherqiy türkistan" namliq kitabning muqawisi.
RFA/Arslan

"Bir paji'e, 40 söz-sherqiy türkistan" namliq kitab yéqinda türkiyening tirabzun shehiride neshr qilindi.

Bu kitab "40 Lar kulubi" dégen uyushmining teshkillishi bilen neshr qilin'ghan bolup, uningda türkiyediki 40 uniwérsitétning oqughuchiliri teripidin sherqiy türkistan mesilisi we Uyghurlar toghrisida yézilghan 40 parche maqalidin terkib tapqan.

Kitabning munderijisidin melum bolushiche, kitabta "Kommunist xitayning zulum siyasiti we sherqiy türkistan", "Kün chiqishtiki sherqiy türkistan", "Ottura asiyaning ünsiz peryadi-sherqiy türkistan", "Sherqiy asiyadiki türk yurti", "Zalimlar üchün yashisun jehennem", "Sherqiy türkistanda kishilik hoquq depsendichiliki", "Jénim türkistan" qatarliq témilardiki 40 parche maqale orun alghan.

Bu kitabta Uyghurlarning tarixi, dini, tili, medeniyiti, örp-adetliri, jughrapiyesi, ijtima'iy hayati, hazirqi ehwali shundaqla xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bésim siyasetliri etrapliq échip bérilgen bolup, bu kitabni oqughanlar Uyghurlar toghrisida bir qeder toluq melumatqa ige bolidiken.

Bu kitabning kirish sözide mundaq dep yézilghan: "Tarixta we bügün musulmanlargha qarshi zulum melum jughrapiyelerde 60 yildin buyan dawam qiliwatidu. Bu jughrapiyelerdin biri xitay asariti astidiki türk yurti sherqiy türkistan, u yer türkiye sirtida eng köp türkler yashaydighan zémin."

Kirish sözde yene munular ilgiri sürülgen: "Yashash we ibadet erkinliki cheklen'gen, roza tutush cheklen'gen, xelqni imanidin, dinidin waz kechtürüsh üchün maddiy we meniwi her türlük qilmishlarni ijra qiliwatqan xitay kommunist hakimiyitining bésim siyasiti hazirmu dawam qiliwatidu. Qayghu-azabning dini, renggi, irqi bolmaydu. '40 lar kulubi' bolush süpitimiz bilen zulumni toxtitalmisaqmu, eng az bolghanda anglitish üchün 40 yazghuchining qelimi bilen bu eserni oqurmenlerge sunduq."

Biz kitab toghrisida téximu köp melumatqa érishish üchün kitabni neshr qildurghan "40 Lar kulubi" ning bashliqi yunus jushqun ependi we bu eserning yézilishigha yétekchilik qilghan enqere uniwérsitéti qanunshunasliq fakultétining axirqi sinip oqughuchisi menshure yilmaz xanim bilen söhbet élip barduq.

Muxbir: "Bir paji'e, 40 söz-sherqiy türkistan" dégen kitab qandaq mezmunlarni öz ichige alidu, bu kitab toghrisida sözlep béremsiz?
Yünüs jushqun ependi: "Bir paji'e, 40 söz-sherqiy türkistan" namdiki bu kitabimiz sherqiy türkistan tarixi we u yerde yüz bériwatqan zulumni cheklik menbelerge tayinip turup tonushturushqa tirishildi. Aliy mektep oqughuchiliridin terkib tapqan bir guruppa teripidin yézilghan bu kitab arqiliq imkaniyetning yétishiche zulumni anglitishqa tirishtuq. Biz buningdin ilgiri mushuninggha oxshash misir, süriye, pelestin toghrisida kitab neshr qilip tarqatqan iduq. Emma mezlum jughrapiyelerni qatargha tizghanda sherqiy türkistan aldinqi qatarida turidu, emma kéchikip qalghan bolsaqmu waqtida neshr qildurduq dep oylaymen.

Muxbir: Uyghurlarning hazirqi ehwali toghrisida melumatingiz barmu? némilerni bilisiz?
Yunus jushqun ependi: sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning nöwettiki ehwali toghrisida melumatimiz cheklik, xitay bu rayonni sirtqa qarita taqiwetkenliki üchün dini ibadetliride, sayahet erkinliki we köpligen ijtima'iy hayat saheside arzu qilghandek yashiyalmaywatqanliqini, köpligen qérindashlarning sürgün bolup yurtliridin uzaq yashawatqanliqini bilimiz, xitay bu rayonda zulum qiliwatqanliqini bilimiz. Türkiye u yerning jughrapiye jehettiki uzaqliqi we küchining cheklik bolghanliqi jehettin yardem qilalmaywatidu, u yerde mudaxile qilghudek imkaniyitimiz yoq, emma sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz tarixtikige oxshash bir küni erkinlikige érishidighanliqigha ishinimen. Buning üchün biz qelem tewritish, söz qilish we yaki ish-herikette néme kérek bolsa uni qilishqa teyyarbiz.

Muxbir: sizche türkiye hökümiti we xelqi u yerdikiler üchün némilerni qilishi kérek? bu heqtiki pikir-qarashliringizni anglighan bolsaq?

Yunus jushqun ependi: eslide, bizning hökümet we xelqimiz sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz üchün maddiy-meniwi jehettin nurghun ish qilalaydu. Namayish qilish arqiliq bu mesilini küntertipke keltürüsh, her xil témilarda eserler yézip tarqitish arqiliq köpligen ishlarni qilalaymiz. Bügünki künde dunya yershariliship bir kent halgha keldi. Bu mesilini bir shekilde küntertipke keltürüsh qiyin emes, xitay döliti qanche yildin buyan küchlendi dep teptartishning menisi yoq. Tarixta rumgha oxshash küchlük impératorluqlarning hemmisi yiqildi. Mushuninggha oxshash xitaymu yimirilidu. Men körgen sherqiy türkistanliqlar bek jasaretlik insanlar, ular jem bolup bir ish qilay dése elwette qilalaydu, bundaq déginim qoligha qoral alsun dégen menide emes, bügünki künde qoralsizmu erkinlikke érishkili bolidu. Aldi bilen dölet we xelqimizde bu mesilige qarita ang-tuyghu peyda qilish kérek, diqqiti tartilsa, andin döletning küntertipige kélidu. Misal alidighan bolsaq, arakan, pelestin, süriye mesililiri mushundaq kün tertipke keldi.

Biz yene bu kitabning yézilishigha yétekchilik qilghan enqere uniwérsitéti qanunshunasliq fakultétining axirqi sinip oqughuchisi menshure yilmaz xanim bilen söhbet élip barduq.

Muxbir: Uyghurlarning hazirqi ehwali toghrisida melumatingiz barmu? némilerni bilisiz?
Menshure yilmaz xanim: sherqiy türkistan musteqil bir dölet emes, u yer xitaygha qarashliq aptonom rayon, kommunist xitay hakimiyiti bu yerde musulman we türk xelqning kishilik hoquqlirini depsende qilip, tarixta tengdishi yoq éghir zulumlarni élip bériwatidu, eng addiysi insanlarning yashash hoquqi we erkin halda ibadet qilish hoquqliridin mehrum qilindi. Bu yerde yüz bériwatqan zulum we bésimlargha qarshi meyli islam dunyasi bolsun meyli kishilik hoquqni qoghdighuchi gherb döletliri bolsun, emeliy bir qedem bésilmidi.

Muxbir: sizche, türkiye hökümiti we xelqi u yerdiki qérindashlirimiz üchün némilerni qilishi kérek? bu heqtiki pikir-qarashliringizni anglighan bolsaq?
Menshure yilmaz xanim: deslepki qedemde u rayon'gha insanperwerlik we ijtima'iy yardem yéterlik derijide élip bérilishi kérek, emma uningdinmu muhim bolghini u yerdiki zulumni dunyagha anglitish, buning üchün türkiye rehberliri bu weqege biwasite qol sélishi kérek. Xelq'araliq émbargo yürgüzüsh üchün heriketke atlinishi kérek. Chünki u yerde op'ochuq halda kishilik hoquq depsendichiliki boluwatidu. Sherqiy türkistan türkliri özlirining yalghuz emeslikini türkiye teripidin dunyagha anglitilishi kérek. Xelq'ara jama'etning bu mesilige diqqitini tartishning xitaygha qarshi qandaq bir tesir peyda qilidighanliqini bilmeymiz. Emma bizlermu, ibrahim eleyhissalam otqa tashlan'ghanda otni öchürüsh üchün aghzida su toshighan chümülige oxshash jasaretlik bolalisaq, sherqiy türkistandiki u atesh néme üchün öchmisun?...

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet