Enqere ghazi uniwérsitétida "Sherqiy türkistandiki medeniy miraslirimiz" mawzuluq yighin ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2016-12-08
Share
ekrem-ariqoghlu.jpg Ghazi uniwérsitéti hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri fakultéti oqutquchisi proféssor doktor ekrem ariq'oghlu ependi "Sherqiy türkistandiki medeniy miraslirimiz" témisida doklat bermekte. 2016-Yili 7-dékabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyede Uyghurlar toghrisidiki pa'aliyetler qayta köpiyishke bashlandi. 12-Ayning 7-küni chüshtin kéyin ghazi uniwérsitéti til-edebiyat fakultétining zalida "Sherqiy türkistandiki medeniy miraslirimiz" mawzuluq doklat bérish yighini ötküzüldi. Mezkur yighin'gha ghazi uniwérsitéti edebiyat fakultéti rehberliri, oqutquchi, oqughuchilar we enqere uniwérsitéti til we tarix jughrapiye fakultétidin kelgen oqutquchi, oqughuchilardin bolup 500 etrapida kishi ishtirak qildi. Doklat bérish yighinida ghazi uniwérsitéti hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri fakultéti oqutquchisi proféssor doktor ekrem ariq'oghlu ependi "Sherqiy türkistandiki medeniy miraslirimiz" témisida doklat berdi.

U, doklatining béshida aldi bilen, Uyghurlar toghrisida doklat bérishining sewebi heqqide toxtilip mundaq dédi:"Men 4 yildin béri qirghizistanning paytexti bishkekte qirghizistan türkiye manas uniwérsitétida ghazi uniwérsitétining wekili bolup wezipe ötidim, bügünki doklatim qirghizistan toghrisida bolushi kérek idi. Némishqa sherqiy türkistan témisini tallidim? qirghizistanda turghan 4 yil jeryanida dostum isma'il doghan ependi bilen birlikte uniwérsitétimizning "Ürümchidin qeshqerge sherqiy türkistan" mawzuluq bir ilmiy tetqiqat témisi üchün barduq. Ürümchidin qeshqer we yeken'giche 21 kün sherqiy türkistanni aylanduq. Méning üchün qirghizistanda turghan 4 yilchilik qimmetlik 21 kün boldi. Men u yerde her kün xatire yazdim. Bu heqte kitab yézishni oylawatimen."

Proféssor doktor ekrem ependi sherqiy türkistan ziyaritining eng axirqi künide, bundin kéyinki hayatida sherqiy türkistan'gha alahide orun béridighanliqi toghrisida wede bergenlikini bayan qilip mundaq dédi: "20 Kün nahayiti yaxshi ötti. Uyghurlarning ishen'güsiz söygü we qizghinliqi bilen kütüwélinduq, eng axirqi bir künde xitaylarning qiyin ‏- qistiqigha uchriduq, yeni, 21-küni xitaylarning mu'amilisige uchriduq. Men u kün bundin kéyinki hayatimda sherqiy türkistan'gha eng aldinqi orunda yer bérimen dep özümge wede berdim, elwette bügün türkiyening chégrasi bolghan süriyede, sherqiy rayonlarda mesililirimiz bar. Emma türk dunyasining mesililirige qaraydighan bolsaq, bügünki eng chong mesilimiz Uyghur qérindashlirimizning hazirqi weziyiti."

U, dunyadiki her bir kishining birinchi mesilisining Uyghurlarning bügünki weziyitini anglitish bolushi kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Dunyadiki her bir türkiy xelq kishining birinchi mesilisi Uyghurlarning bügünki weziyitini anglitishtin ibaret bolushi kérek. Doklatimning axirida silermu mushundaq bolushi kéreklikige ishinisiler. Chünki, dunyaning herqaysi jayliridiki qérindash türkiy milletlerning qismenmu bolsa erkinliki bar, emma bir milletning peqetla erkinliki yoq, u bolsimu sherqiy türkistandiki Uyghur qérindashlirimizdur. Men bügün körsitidighan resimlerdiki yézilar türkiyediki yézilargha oxshash, emma bular türkiyedin 5-6 ming kilométir uzaqliqtiki sherqiy türkistanliq Uyghur qérindashlirimizning yéziliri."

Proféssor doktor ekrem ariq'oghlu ependi yene mundaq dédi: "Sherqiy türkistan köp dölet bilen chégridash. Bu zéminning köpini teklimakan chöli qaplighan bolup, insan yashashqa bolidighan zémin yenila az. Xitay dölitining altiden birini teshkil qilidu. Xitay ishlitiwatqan yer asti we yer üsti bayliqlirining köpi sherqiy türkistandin chiqidighan bolghachqa, xitay döliti 1950-yillardin tartip rayon'gha xitay yötkesh siyasiti élip bériwétiptu. Resmiy statistikilargha asaslan'ghanda hazir nopusining yérimi xitay nopusidin teshkil tapidiken. 1940-Yillarda sherqiy türkistanda xitay nopusi 5-6% iken, hazir bekla köpiyip ketken. Aqsuda bir taksichi bizge yighlap turup, 'men kichik waqtimda bu yerde xitay yoqti, emdi Uyghurlar qalmighili turdi' dédi. Sherqiy türkistanning nopus qurulmisi tézla özgiriwatidu."

Ghazi uniwérsitéti oqutquchisi proféssor doktor ekrem ariq'oghlu ependi doklatida, türkler bilen Uyghurlarning ortaq medeniy mirasi bolghan bézekliktiki ming'öyler, qaraxaniylar dölitining üchinchi hökümdari sultan satuq bughraxan we uning qebrisi, "Diwanu lughetit türk"ning yazghuchisi mehmut qeshqirining meqberisi we "Qutadghu bilik" namliq eserning yazghuchisi yüsüp xas hajipning meqberisi toghrisida melumat berdi we u yerlerde chüshken resimlirini körsetti. Uning doklati oqutquchi we oqughuchilarning qizghin alqishigha érishti. 500 Etrapida oqughuchi doklatning axirighiche diqqet bilen anglidi.

Yighin axirlashqandin kéyin, mikrofonimizni oqughuchilargha uzattuq. Ghazi uniwérsitéti hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri kespi oqughuchisi feyzanur erdal doklatni anglighandin kéyinki tuyghulirini bayan qilip mundaq dédi: "Men Uyghurlarning barliqini bilettim, emma bunchiliwala qéyin weziyette ikenlikini bilmeyttim. Erkinliklirining yoqluqini, ijtima'iy taratqulardin paydilinalmaywatqanliqini bilmeyttim. Doklatni anglighandin kéyin u yerge bérishni oylighili turduq."

Duyghu kelesh isimlik bir oqughuchi öz tuyghulirini bayan qilip mundaq dédi: "Sherqiy türkistanni bilettuq, ular bizning qérindashlirimiz. Bundaq qéyin weziyette turuqluq öz medeniyetlirini qoghdap qalghanliqliri üchün, balilirini oqutush üchün ularni chet'elge ewetip, baliliridin ayriliwétiptu, bizge ishinidiken. Men oqup yaxshi yerlerde ishlep ularning derdini anglitishni, bir nersiler qilishni oylawatimen."

Proféssor doktor ekrem ariq'oghlu türkiye-qirghizistan manas uniwérsitéti bergen "Ürümchidin qeshqerge sherqiy türkistan" mawzuluq bir ilmiy tetqiqat témisini püttürgen. Kéyinki programmilirimizda, mezkur mu'ellimning Uyghur mesilisi üchün némilerni qilish kérekliki we Uyghur diyaridiki tesiratliridin ariyelerni diqqitinglargha sunimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet