Orxun-yenisey yéziqining siri yéshilgenlikining 125-yili

Ixtiyariy muxbirimiz ilham
2018-12-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Orxun yénisey Uyghur dölitining paytextining ichki qismi. 2011-Yili awghust.
Orxun yénisey Uyghur dölitining paytextining ichki qismi. 2011-Yili awghust.
RFA/Erkin Tarim

Muxbir: bu ayning 15-küni orxun tash pütükliri üchün qandaq bir kün idi?

Proféssor erxan aydin: pütükning oqulghanliqining 125-yili. 

Türkiye malatya uniwérsitéti türkologiye bölümining proféssori, doktor erxan aydin salamdin kéyin udulla sorighan so'alimizgha ene shundaq jawab berdi.

U yene mundaq dédi: "Shundaq, 12-ayning 15-küni türk medeniyet tarixidiki eng ehmiyetlik künlerdin biri. Buningdin 125 yil muqeddem bu xasiyetlik künde orxun-yenisey tash pütükliri yéziqlirining siri yéshilip, türk yéziq tarixining shu waqitqiche tesewwur qilin'ghinidin xéli burunla bashlan'ghanliqi aydinglashti. Eng muhimi türklerning ezeldin öz yéziqi we tilida tarix yézishqa köngül bölgen millet ikenliki melum boldi. Daniyelik qedimki yéziqlar mutexessisi tomsonning möjize xaraktérlik bayqishi, rusiyelik meshhur türkolog radlofning tash pütüklerni qisqa waqit ichide oqup neshrge teyyarlishi bilen téximu chong tesir qozghidi."

Uyghur élining tumshuq dégen jayidin tépilghan qedimki til-yéziqtiki yazma yadikarliqlarni tunji bolup oqughan kishi toxar we biraxmi tili tetqiqatchisi gérmaniyelik alim di'été mawodur. U özining bu yil mongghuliyediki tash pütükler tetqiqati üchün qilghan sepirini eslep mundaq deydu: "Tash pütükler tengdashsiz we baha pichilmes qimmetke ige. Aldi bilen bu pütükler türk tarixigha a'it zor mezmunlarni öz ichige alghan. Bu hazirghiche melum bolghan eng deslepki türk yéziqida yézilghan eserlerdur. Shuning bilen birge bu yene bir yaylaq impériyesining tunji qétim yézilghan tarixidur. Shu seweblerdin tarixiy ehmiyitini hergizmu sel chaghlashqa bolmaydu."

Ziyaritimizni qobul qilghan doktor mawo orxun-yenisey tash pütüklirining türk tarixi tetqiqatchilirini peqetla xitay tilida yézilghan tarixiy menbelergila tayinishtek ehwaldin qutquzup, türklerning özliri heqqide yazghan menbeliridin biwasite paydilinish imkaniyitige ige qilghanliqini bildürdi. U bu heqte toxtilip mundaq deydu: "Deslepki türk qaghanliqi dewridin qalghan orxun yéziqidiki tash pütüklirimiz yoq. Orxun yéziqida yézilghan pütüklerning köpi asasen ikkinchi türk qaghanliqi dewrige a'ittur. Deslepki qaghanliqqa tewe pütükler soghdi we biraxmi yéziqida yézilghan. Téximu éniq éytqanda, qaghanliqning sherqi qismida soghdiche, gherbiy qismida baktériye yéziqida yézilghan we shu tildiki pütükler teshkil qilidu. Türkche yézilghan pütüklerning asasi qismini türklerning özliri yazghan ijadiy ehmiyiti zor bolghan türk tilidiki abidiler teshkil qilidu."

Kéyinki yillarda arqa-arqidin neshr qilin'ghan tetqiqat netijiliridin bu xil tash pütüklerning mongghuliyede yene dawamliq tépiliwatqanliqi melum boldi. 2011-Yili 8-ayda mongghuliyening delgéxan dégen yéridin 14 tash pütük bayqalghan bolup, bularning ichidiki ikki abidide 20 qur, 2832 herp, 646 söz bar.
Yéqinqi yillardin buyan xitay we Uyghur diyaridin yéngi tépilghan tash pütüklerni tetqiq qiliwatqan türkiyening qedimki türk tili proféssori jén'giz ayyilmaz xitay we Uyghur rayonida élip barghan tekshürüsh netijiliri heqqide toxtilip, mundaq dep xulasileydu: "Xitayda orxun tash pütükliridinmu burunqi waqitlargha tewe tash pütükler tépildi. Bu pütükler köpinche tash kémirlerde, altay rayonida we ichki mongghuliyede tépildi. Bügün xitayda 30 gha yéqin tash pütük bar."

Bu tash pütüklerning tetqiq qilinish ehwali we istiqbali heqqide sorighan so'alimizgha tolimu epsuslinish tuyghusi ichide jawab bergen proféssor erxan aydin mundaq dédi: "Xitayda köp tash pütükler bar. Emma ular bu tash pütüklerni tetqiq qilishimizgha ruxset qilmaydu. Hetta körsetmeydu. Eslide köp ish bar idi, emma ishlesh qiyin. Shundaq köp tash pütükler bar, köp bar. Epsuski, xitaylar bularni téximu qattiq yoshuridu. Héchkimge körsetmeydu, héch körelmeymiz. Yeni xitaylar xata qiliwatidu. Men buni démekchimen. Burunlarda tetqiqatchilar u yerlerge baralaytti, tetqiq qilatti. Hazir ulargha héch ruxset bérilmeydu, xitay bularni téximu qattiq yoshurmaqta."

Bu yilqi mongghuliyediki neq meydan tekshürüp tetqiq qilish hey'itidin orun alghan amérikiliq altay tilliri sélishturma tetqiqatchisi proféssor aléksandér wowén orxun tash pütüklerning rolini bügünki Uyghur élining weziyitige birleshtürüp mundaq tehlil qilidu: "Öz élipbesi we tilini qollinishni tolimu muhim dep qarighan tonyuquq eyni zamanda xitaylashturushqa tolimu qarshi idi. Chünki künimizde xitayda yashawatqan we Uyghur tilini qollinidighanlarning sani barghanséri azaymaqta. Bu til xitay siyasitining tesiride 21-esirning axirida yoqilish girdabigha qarap mangmaqta. Bu heqiqeten chong bir mesile. Dölet Uyghurchining ornida xitaychini qollinishni omumlashturush üchün qolidin kelgenni qiliwatidu. Perizimche, tonyuquq waqtidimu mushundaq ehwal mewjut idi we tonyuquq bundaq qilmishqa qarshi küresh qilghanidi."

Eyni zamanda türklerning qedimi yetken hemmila yerge tarqalghan nechche yüzligen tash pütüklerni tetqiq qilish ishi 1990-yillardin kéyin téximu köp alimlarning qiziqishini qozghighan idi. Bolupmu 2010-yilidin kéyin mongghuliye, xitay we Uyghur élida türk we Uyghur qaghanliqi dewrige a'it tash pütüklerning arqa-arqidin tépilishi ottura asiya we türk tarix medeniyiti tetqiqatini yenimu bir baldaq yuqiri kötürdi. Yuqiriqi tetqiqatchilarning qarashlirigha asaslan'ghanda, bundin kéyinmu yene nurghun tash pütüklerning tépilish mumkinchiliki yuqiri iken we türk tarixidiki qarangghuluqlar öz menbeliri arqiliq yoruqluqqa chiqidiken.

Doktor mawo ziyaritimizning axirida öz tetqiqati heqqide sözlep, mundaq dédi: "Biz gérmaniye, amérika, firansiye, yaponiye, türkiye we mongghuliyediki tetqiqatchilar bilen birlikte biraxmi, soghdi we qedimki türk tilidiki tash pütüklerning hemmisi üstide birlikte tetqiqat élip bériwatimiz. Aldimizdiki yillarda netijilirimizni kitab sheklide dunya jama'etchilikining diqqitige sunimiz."

Toluq bet