Xitay hökümiti Uyghur milliy kimlikini yoqitish meqsitige yételemdu?

Muxbirimiz irade
2018-10-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan yeslide, qaranchuqsiz qan'ghan Uyghur ösmürlerge xitay medeniyitining tüsini alghan kiyimler kiydürülgen.
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan yeslide, qaranchuqsiz qan'ghan Uyghur ösmürlerge xitay medeniyitining tüsini alghan kiyimler kiydürülgen.
Social Media

Xitay hökümiti Uyghur élide yürgüzüwatqan lagér sistémisi we shundaqla Uyghur milliy kimlikini yoqitishni meqset qilghan siyasetliri xelq'arada küchlük tenqidige uchrawatqan bir peytte, Uyghur rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go bir yighinda söz qilip, Uyghur élide menggülük eminlik berpa qilish üchün hazirqi siyasetlerni 200 yilliq küresh nishani boyiche qet'iy dawamlashturidighanliqini jakarlighan. Uyghur élidiki weziyetni közitip kéliwatqan közetküchiler xitay hökümitining bundaq usullar arqiliq arzu qilghan nishanigha yételmeydighanliqini bildürmekte.

28-Öktebir küni Uyghur élide "Aptonom rayon boyiche teshwiqat -idiye xizmet yighini chaqirilghan. Yighinda, Uyghur rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go söz qilip, "Xitay dölet re'isi shi jinping bashchiliqidiki shinjangni idare qilish siyasitini qet'iy dawamlashturup, menggülük eminlikni qolgha keltürüsh bash nishanigha yétishni" tekitlep ötken.

Chén chüegoning yighinda qilghan sözining tékisti "Tengritagh tori" da élan qilin'ghan bolup, u yighinda qilghan sözide, 5 madda boyiche: "Shinjangda menggülük eminlikni berpa qilip, bash nishanni emeliyleshtürüshtiki 200 yilliq küresh nishanini tewrenmey qet'iy dawamlashturush, siyasiy idiye jehette ipade bildürüsh herikitini dawamlashturush, ikki yüzlimichiler we dini ashqunlarni dawamliq qézip chiqirish, üch xil küchlerge qarshi küreshni adaqqiche dawamlashturush, pantürkizm we pan-islamizgha qarshi küresh qilish, herqaysi millet kadir -ammisining toghra bolghan dölet éngi, tarix éngi, millet we medeniyet éngi, din éngini turghuzushigha yétekchilik qilish, "Shinjangdiki her millet xelqining jungxu'a medeniyitini tonushini ilgiri sürüsh" qatarliqlarni tekitligen.

Chet'ellerdiki Uyghur közetküchilerning qarishiche, chén chüen'goning yuqiridiki bu sözliri xitay hökümitining Uyghur élide nöwette ijra qiliwatqan yépiq terbiye lagérlirini we "Qayta terbiyelesh" dep atiliwatqan, emeliyette Uyghur milliy kimlikini yoqitishni meqset qilghan siyasitini izchil dawamlashturidighanliqining signali iken. Amérikidiki siyasiy analizchi, Uyghur amérika birleshmisi re'isi ilshat hesen ependi bu heqtiki sözide, bu signalning bir yaqtin Uyghurlarning ümidini sundurush üchün bérilgen bolsa, yene bir yaqtin Uyghur élide wezipe ijra qiliwatqan xitay kadirlargha medet bérishni meqset qilghanliqini éytidu.

Uyghur aptonom rayonluq kommunistik partiye komitéti, shinjang ijtima'iy penler akadémiyesi, medeniyet nazariti, axbarat-tor uchur idarisi qatarliq teshwiqat-idiyewi ishlarni qilidighan orunlarning bashliqlirini yighin achqan mezkur idiyewi küresh we teshwiqatni kücheytish yighinigha yillardin buyan Uyghur élidiki siyasiy basturush we teqibleshke yétekchilik qiliwatidu dep qariliwatqan partkom siyasiy-qanun komitéti mes'uli ju xeylün riyasetchilik qilghan.

Xitay hökümiti Uyghur élide yéqinqi bir qanche yildin buyan "Kespiy terbiyelesh orni" dep nam bérilgen lagérlargha bir milyondin oshuq Uyghurni yighip, ulargha xitay tili we medeniyitini zorlash, lagérning sirtidikilernimu pütün künlük xitayche tili oqutushigha orunlashturush, mekteplerde Uyghur tili ma'aripini cheklesh we hetta mektep qorusi ichide ana tilda sözleshkenlerni jazalash, balilargha jungxu'a medeniyiti namida xitay medeniyet amillirini singdürüsh, halalliqqa qarshi turush qatarliq heriketlirini shiddet bilen kücheytken idi. Xelq'aradiki démokratik ellerning we Uyghur milliy medeniyitini tetqiq qilip kéliwatqan herqaysi tetqiqatchilar xitay hökümitining bu heriketlirini qattiq tenqid qilish bilen birge, uning pütünley eksiche ünüm béridighanliqini bildürmekte.

Amérikidiki kornél uniwérsitétining antropologiye proféssori magnus fiskesyö ependi bu heqte radiyomizgha qilghan sözide, anisining kichik waqtidiki eslimilirini misal qilip turup, bir milletning tili we medeniyitini bashqilargha mejburlap téngish arqiliq, xitayning közligen meqsitige yételmeydighanliqini eskertti.

Uning bayan qilishiche, uning anisi norwégiyelik bolup, 1940-yillarda natsistlar gérmaniyesi norwégiyeni bésiwalghanda u téxi 10 yash iken. Natsistlar 2-dunya urushida meghlup bolup norwégiyeni qayturup bergiche bolghan 5 yil jeryanda norwégiyediki mekteplerdimu ular norwégiye balilirigha gérman tilini mejburiy oqutqan iken. Jümlidin uning shu chaghlarda 10-15 yashlarda bolghan anisimu mektepte gérmanche oqushqa mejbur bolghaniken. Magnus ependi eskertip: "Mana shu seweblik apam ömür boyi gérman tilidin bizarliq hés qilip kelgen idi. Chünki, bu til uninggha mejburiy téngilghan. Shunga men bundaq siyasetlerni eks tesir peyda qilghuch siyasetler, dep qaraymen. Mesilen, özümni élip éytsammu, men xitay tilini yash waqtimda özlükümdin nahayiti zor ishtiyaq bilen ögen'gen. Özümni xitay tilini xéli yaxshi ögendim, dep qaraymen. Biraq, hazir men chéghimda xitay tilidin bi'aramliq hés qilishqa bashlidim. Her qétim men xitay hökümitining Uyghurlargha xitay tilini mejburlawatqanliqi heqqidiki xewerlerni oqughinimda shundaq bi'aram bolup kétimen. Eslide bu xitayning özige ziyanliq. Xitayning qiliwatqanliri uning xelq'aradiki obrazigha nahayiti zor ziyan bériwatidu" dédi.

Derweqe xitay hökümiti Uyghur jem'iyitide din, ilim-pen, ma'arip, til, medeniyet we iqtisad saheside közge körün'gen Uyghurlarni lagérgha tutqun qilish arqiliq öz meqsitining özliri teshwiq qiliwatqinidek "Térrorluq we dini radikalliqning ziyinigha uchrighan Uyghurlarni terbiyelesh" emeslikini ochuq ashkarilap bergen idi. Ilshat hesen ependining qarishiche, Uyghur aptonom rayoni partkom sékrétari chén chüen'go "200 Yilliq küresh nishani" dégen sözni ishlitish arqiliq xitayning taki menching dewridin bashlapla Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitishtin ibaret meqsitini yene bir qétim ashkarilap bergen.

Proféssor magnus ependi bolsa xitay hökümitining Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitish siyasitini emelge ashidu, dep qarimaydighanliqini éytti. U sözide: "Xitay hökümiti Uyghurlarni lagérgha solash arqiliq ularni qattiq qorqutushi we bu arqiliq boysundurushi mumkin. Ilgiri natsistlarning yehudiylargha yürgüzgen lagér siyasitidimu oxshash ehwal körülgen. Epsus, Uyghurlar bir mezgil qorqush tüpeylidin waqitliq boysunushi we bezi nersilerdin waz kéchishi mumkin. Chünki ularning béshidin ötküzgini nahayiti éghir bir tragédiye. Biraq, bu dégenlik millet yoqaydu dégenlik emes. Uzun muddettin élip éytqanda bu yoqitilghan qimmet qarashlar qaytip kélidu. Millet asta -asta eslige kélidu emma hergiz yoqimaydu" dédi.

Toluq bet