Doktor ablet semet: "Atimizning ölümi bizge derd, milletke musibet boldi"

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2017-12-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Merhum tilshunas we türkolog mirsultan osman ependi türkiye ghazi uniwérsitétida. 2015-Yil, enqere, türkiye.
Merhum tilshunas we türkolog mirsultan osman ependi türkiye ghazi uniwérsitétida. 2015-Yil, enqere, türkiye.
RFA/Abduweli Ayup

2017-Yili birinchi dékabir seherde tilshunas, ustaz mirsultan osman wapat boldi. "Atimizning ölümi biz üchünla emes, millet üchünmu zor yoqitish boldi. Bu dunyada biz yétim bolduq, millet igisiz qaldi. Bügün atimizning ölümi bizge derd we matemdar Uyghur xelqige qosh musibet boldi" dédi, téléfonimiz merhumning küy'oghli doktor ablet semetke ulan'ghanda.

Bu xewer Uyghur élidiki "Nur tori" da tarqitilghandin kéyin Uyghurche ijtima'iy taratqularni haza süretliri, teziyenamiler we eslimiler qaplidi. Weten ichi we sirtidiki Uyghur ziyaliylardin meshhur sha'ir boghda abdulla, sha'ir chimen'gül awut, tilshunas gheyret abduraxman qurghar, proféssor alimjan inayet, doktor eset sulayman qatarliqlar ijtima'iy taratqularda teziyelirini bildürüshti.

Biz tilshunas mirsultan osmanning kishilik peziletliri, Uyghur ziyaliyliri we ilim sahesidiki orni, merhum yazghan eserlerning Uyghur medeniyitide tutqan orni heqqide muhajirette yashawatqan Uyghur ziyaliyliri bilen söhbet ötküzduq. Söhbitimizge amérikidin sha'ir tahir hamut, türkiyedin doktor hesenjan abduwahit, en'giliyedin edib eziz eysa elkün qatarliqlar ishtirak qildi.

1. Özi kichik pé'il, semimiy adem idi

Doktor abdulwahit ependi 2015-yili öktebirde enqerede merhum bilen uchrashqan chaghlarni eslep, türkiyening qurghuchisi ghazi mustapa kamalning nami bilen atalghan bir uniwérsitétta tughulghan küni tebrikliniwatqan bir zatning u qeder kemter we kichik pé'illiqidin tesirlen'genlikini bayan qilidu. Merhum yighinda sözge teklip qilin'ghanda xitayning nechche ming kilométir yiraqtin kéliwatqan xirislirigha perwa qilmastin söz qilghanliqini, partiye, hökümet, minnetdarliq dégendek yadqa aylan'ghan ibare ishletmigenlikini sözlep berdi.

2. Uyghurlarda yéngi ewlad ziyaliylardin biri

Sha'ir tahir hamut özining aliy mektepte Uyghur tili tetqiqati boyiche oquwatqanda merhumning qedimki Uyghur tili, chaghatay Uyghur tili we hazirqi Uyghur tiligha a'it eserlirini ögen'genlikini, merhumni Uyghurlarning til, edebiyat we tarixi tetqiqatigha töhpe qoshqan bashlamchilarning biri dep qaraydighanliqini otturigha qoydi. Uning éytishiche, mirsultan osman Uyghurlarning zamaniwi ma'arip bilen uchrashqandin kéyin otturigha chiqqan yéngi ewlad ziyaliylarning biri iken. U yene merhumning chet'elliklerning qolida tetqiq qilinip kelgen Uyghurshunasliqning Uyghurlarning öz qoligha qaytip kélishide rolining gewdilik bolghanliqini shundaqla tetqiqat netijiliri bilen xelq'aradiki kesipdashlarning étirap qilishigha érishkenlikini bayan qildi.

3. Yol achqan we yol bashlighan alim

Proféssor alimjan inayet ependi merhum mirsultan osmanning tetqiqat hayati heqqide toxtilip, uni "Meripet mesh'ili" dep atidi. U merhumning 65 yilliq izdinish musapiside Uyghur di'alékt tetqiqati, klassik edebiyat tetqiqati we "Türki tillar diwani" tetqiqati saheside yol achquchilardin bolghanliqini, shagirt yétishtürüshke ehmiyet bérip Uyghur élida we chet'ellerde bir ewlad küchlük Uyghurshunaslarning shekillinishige türtke bolghanliqini bayan qildi.

4. Emeliy jawab ana tilni öginish we qoghdashtur

En'gliyede yashawatqan sha'ir eziz eysa elkün ependi, mirsultan osmanowning xoten, qumul, lopnur shéwiliri heqqidiki tetqiqatini Uyghur edebiy tilini béyitishta muhim ehmiyetke ige dep qaraydiken. U merhumning "Uyghur edebiy tilining imla we teleppuz lughiti" dégen kitabini yénidin ayrimay kelgen bolup yéziqchiliq we tetqiqat hayatida da'im paydilinip turidiken. U merhumning emgeklirini öginish, tetqiqatigha warisliq qilish we ana tilni qoghdashni alimning wapatigha heqiqiy échin'ghanliq we matem bildürgenlikning belgisi dep qaraydiken. Sha'ir tahir hamutmu Uyghur tili yoqitilish xirisigha duch kelgen peytte alimning ana til heqqidiki tetqiqatigha warisliq qilishni texirsiz buruch dep hisaplaydiken.

Toluq bet