Gherb dunyasidiki Uyghurlar (1A)

Muxbirimiz qutlan
2016-01-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Muhemmed'imin bughra(aldinqi ret ong terepte qara kiyimlik) xotenning ölimasi bilen. 1933-Yili xoten.
Muhemmed'imin bughra(aldinqi ret ong terepte qara kiyimlik) xotenning ölimasi bilen. 1933-Yili xoten.
http://en.wikipedia.org

Muqeddime: erkinlik menzili izdep (a)

Yéqinqi yillardin buyan gherb elliride jiddiy rewishte shekilliniwatqan Uyghur köchmen topluqliri dunya jama'etchilikining diqqitini qozghimaqta.

Uyghurlarning wetini sirtidiki eng chong jama'iti gerche ottura asiyadiki qazaqistan, qirghizistan we özbékistan qatarliq türkiy jumhuriyetlerde bolsimu, emma 1950-yillardin kéyin türkiyeni öz ichige alghan gherb dunyasida Uyghur köchmenler topi téz sür'ette zoraymaqta.

Bügünki hayat shahitlar Uyghurlarning türkiyege we bu yerdin gherb ellirige kélishini 1949-yilining axiridiki zor hijret dolqunigha baghlaydu.

Shahitlarning eslimilirige qarighanda, 1949-yilining axiri xitay azadliq armiyesining Uyghur éligha kirishi bilen nechche minglighan Uyghur we qazaqlar öz wetinini tashlap yat ellerge hijret qilishqa mejbur bolidu. Zémistan qish peslide himalaya taghliridin ötken minglighan köchmenler insan tesewwur qilghusiz musheqqetler bilen hindistanning keshmir rayonigha yétip baridu.

Bu yil 86 yashqa kirgen ghulamidin paxta ependi nyuyorktiki öyide turup bu heqte radi'omiz ziyaritini qobul qildi we buningdin 67 yil ilgiriki kechmishlirini eslime qildi:

"Men 1949-yilining axirida ürümchi, qeshqer, xoten we Uyghur rayonining bashqa jayliridin hindistan'gha hijret qilghan minglighan kishilerge qoshulup zimistan qishta himalaya taghliridin öttüm we hindistanning keshmir rayonidiki sirinagar shehirige keldim. Shu chaghda hindistanning keshmir rayoni Uyghur we qazaq muhajirlar bilen tolghan idi. Nurghun kishi himalaya taghlirida soghuqtin muzlap yaki is-tüteklik hawadin zeherlinip öldi. Men keshmirge yétip barghanda u yerde qurulghan 'sherqiy türkistan muhajirlar uyushmisi' gha re'is bolup saylan'ghan tagham ebeydulladin '11 ming 500 kishining keshmirge yétip kelgenliki, yolda 400 din artuq kishining ölgenliki' ni anglidim."

Ghulamidin ependining eslimisige qarighanda, eyni chaghdiki hindistan hökümiti zimistan qishta keshmirge yétip kelgen bu zor sandiki Uyghur köchmenlerni bashqa ellerge kétishke qistaydu.

Muhemmet'imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékin rehberlikide keshmirde qayta teshkillen'gen "Sherqiy türkistan muhajirlar komitéti" eyni waqitta doklat yézip birleshken döletler teshkilati, amérika we türkiye hökümetliridin yardem telep qilidu. Uzun ötmey türkiye we amérika hökümetliridin jawab kélidu. Bu chaghda keshmirde waqitliq turuwatqan Uyghur muhajirliri ya türkiyege kétish yaki gherb ellirige kétish toghriliq qiyin tallashqa duch kélidu. Ularning ichidiki 7 neper yash amérikigha bérip oqush yolini tallaydu. Qalghanlarning hemmisi türkiyege bérip yerlishish yolini tallaydu. Amérikigha ketken yashlar kéyinche türkiyege qaytip kélidu. Ularning ichide dawut osman isimlik Uyghur yash amérikigha yerliship, bu yerdiki tunji türkümdiki Uyghur muhajirlardin bolup qalidu.

Hazir istanbulda olturushluq Uyghur ziyaliyliridin hamidxan köktürk ependi eyni chaghda keshmirde qamilip qalghan Uyghur köchmenliridin 2 mingdin artuq kishining türkiye hökümitining yardimi bilen 1952-yili türkiyening qeyseri wilayitige yerleshtürülgenlikini bayan qilidu. Uning bildürüshiche, birinchi türkümdiki bu köchmenler paraxotqa olturup aldi bilen iraqning besre qoltuqigha, u yerdin poyiz bilen türkiyege köchürüp kélinidu. Ularning köp qismi türkiyening qeyseri wilayitige yerleshtürülidu.

Hamidxan ependi öz kechürmishliri asasida eslime bérip, eyni chaghda afghanistan'gha köchüp chiqqan Uyghur muhajirlarning 1965-yiligha kelgende ikkinchi türkümde türkiyege keltürülüp yerleshtürülgenlikini, ularning ichide öz a'ilisiningmu barliqini ilgiri süridu.

Hazir gérmaniyede olturushluq enwerjan ependimu bu heqte eslime teqdim qilip, türkiye hökümitining 1967-yili yene bir türküm Uyghur muhajirlarni afghanistandin türkiyege ekélip yerleshtürgenlikini ilgiri süridu. Enwerjanning bildürüshiche, ularning a'ilisi ikkinchi türkümde, yeni 1967-yili afghanistandin türkiyege köchürüp kélinidu hemde qeyseri wilayitige yerleshtürülidu.

Türkiyege kelgen Uyghur muhajirlar ichidiki bir qisim yashlar 1950-yillarning otturilirigha kelgende oqush yaki bashqa yollar bilen yawropagha baridu. Ghulamidin ependi eslimiside özining 1954-yili türkiye arqiliq yawropa ellirige, jümlidin gérmaniyege bérip olturaqlashqan tunji türkümdiki Uyghurlardin ikenlikini ilgiri süridu.

Enwerjan ependimu eslimiside özining 1974-yili gérmaniyege barghanliqi we bu yerdiki "Azadliq radi'osi" ning Uyghurche anglitishida 20 yil xizmet qilghanliqini bayan qilidu.

Axirida dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining re'isi dolqun eysa ependi ziyaritimizni qobul qilip, gérmaniyediki Uyghur jama'iti we uning shekillinish tarixi heqqide melumat berdi. Uning qarishiche, ikkinchi dunya urushidin kéyin gherb dunyasida shekillen'gen tunji Uyghur jama'iti gérmaniyening myunxén shehirini asas qilip shekillen'gen iken.

(Dawami bar)

Toluq bet