Gherb dunyasidiki Uyghurlar (1B)

Muxbirimiz qutlan
2016-01-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élidin chet'elge mangghan karwan topi. 20-Esirning bashliri.
Uyghur élidin chet'elge mangghan karwan topi. 20-Esirning bashliri.
Shwéd arxipidin süretke élin’ghan

Muqeddime: erkinlik menzili izdep

1952-Yili hindistanning keshmir rayonidin türkiyege köchürüp kélin'gen 2500 din artuq Uyghur we qazaq köchmenler türkiyening qeyseri wilayitidiki "Türkistanliqlar" mehellisini shekillendüridu.

Buningdin 64 yil ilgiriki tarixiy menzillerni eslep ötken ghulamidin paxta ependi munularni tekitleydu: "1952-Yili hindistanda waqitliq turuwatqan 2500 neper muhajir türkiyege élip kélinip, qeyseri wilayitige yerleshtürülgen idi. Shu chaghda men dadam bilen bille istanbuldin qeyserige bérip yurtdashlar bilen körüshtüm. Ulargha türk hökümiti béghi bar ikki qewetlik öylerni yasap, taki yerlishiwalghiche bajni kechürüm qilghan iken. Shundaq qilip bu jayda melum kölemdiki Uyghur mehelliliri shekillen'gen. Men yéqinqi yillarda qeyserige barsam, bu mehellilerge on nechche qewetlik égiz binalar sélinip, katta sheher bolup kétiptu..."

Istanbulda yashawatqan péshqedem Uyghur ziyaliyliridin hamidxan köktürk ependi 2009-yilidin burun istanbulda texminen 800 din 1000 gha yéqin Uyghur a'ilisining yashaydighanliqini, ularning omumiy nopusini shu chaghda 3500 din 5000 nepergiche dep texmin qilishqa bolidighanliqini ilgiri süridu.

Hamidxan ependi yene 2009-yilidin buyan, bolupmu 2015-yilidin buyan sherqiy jenubi asiya elliri arqiliq türkiyege kelgen Uyghur musapirlarning shiddet bilen köpeygenlikini, bügün pütün türkiyede yashawatqan Uyghur jama'itining omumiy sanini texminen 12 mingdin 15 mingghiche dep éytishqa bolidighanliqini tekitleydu.

Gérmaniye -yawropadiki tunji Uyghur köchmenler jama'iti shekillen'gen dölet. 1950-Yillardin 1970-yillarghiche bolghan jeryanda gérmaniyege tunji türkümdiki Uyghurlar türkiye arqiliq kélip yerleshken.

Gérmaniyediki Uyghur jama'itining shekillinish tarixiy heqqide bayan bergen dolqun eysa ependi, myunxéndiki eslidiki Uyghur jama'itining ötken esirning 90-yilliridin kéyin tedrijiy köpiyip zorayghanliqini qeyt qilidu.

Dunya Uyghur qurultiyi we "Yawropa sherqiy türkistan birliki" ning melumatliri asasida bayan bergen dolqun eysa ependi nöwette pütün gérmaniyede 1000 din artuq Uyghurning yashaydighanliqini, buning köp qismining myunxénda ikenlikini ilgiri süridu.

Shiwétsiye Uyghur ma'arip uyushmisining re'isi abdulla kökyar ependi Uyghur jama'itining shiwétsiyede yerlishish tarixining 1996-yilidin bashlan'ghanliqini tekitleydu. U özi érishken melumatlar asasida shiwétsiyede bügün texminen 3 minggha yéqin Uyghur jama'itining yashaydighanliqini qeyt qilidu.

Gollandiye -gherb dunyasida Uyghur jama'iti téz sür'ette zoriyiwatqan döletlerning biri. "Gollandiye sherqiy türkistan ma'arip jem'iyiti" ning re'isi eysa dawut ependi nöwette gollandiyede yashawatqan Uyghurlarning texminen 1500 din 2 minggha qeder ikenlikini tekitleydu. "Gollandiye sherqiy türkistan Uyghur birliki" ning re'isi sadiqjan seley ependimu pikir bayan qilip, Uyghur muhajirlirining 2001-yilidin bashlap gollandiyede olturaqlishishqa bashlighanliqini ilgiri süridu.

1999-Yili ikki neper Uyghur siyasiy panahlan'ghuchi birleshken döletler teshkilatining yardimi bilen sikandinawiye yérim arilidiki taghliq el -norwégiyege tunji bolup qedem basqan. "Norwégiye Uyghur komitéti" ning re'isi tursun nighmet ependi aridin 17 yil ötken bügünki künde norwégiyede texminen 2 mingdin artuq Uyghur jama'itining yashawatqanliqini testiqlaydu.

Toluq bet