Meshhur Uyghur siyasiy erbabi we tarixchi muhemmet'imin bughraning wapatining 52-yili xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-06-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Muhemmed'imin bughra(aldinqi ret ong terepte qara kiyimlik) xotenning ölimasi bilen. 1933-Yili xoten.
Muhemmed'imin bughra(aldinqi ret ong terepte qara kiyimlik) xotenning ölimasi bilen. 1933-Yili xoten.
http://en.wikipedia.org

2017-Yili, 6-ayning 14-küni Uyghurlarning 20-esirde ötken meshhur tarixchisi we siyasiy rehberliridin biri muhemmet'imin bughraning alemdin ötkenlikige 52 yil tolghan kün. Bu kün munasiwiti bilen türkiyediki bezi biloklarda we ijtima'iy taratqularda merhum muhemmet'imin bughra toghrisida maqaliler, eslimiler we xewerler tarqitilmaqta. "Uyghurnét" bilokida élan qilin'ghan "Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurghuchiliridin biri muhemmed imin bughra" mawzuluq maqale bilen "Kök bayraq" namliq tor bétide élan qilin'ghan "Wapat bolghanliqining 52-yilida muhemmet'imin bughra" mawzuluq maqalilerde muhemmet'imin bughraning ish-izliri, küreshliri, idiyisi qatarliqlar bayan qilin'ghan. Maqalilerde muhemmet'imin bughraning tughulup ösken xotende bashlighan küresh hayatining 1965-yili 6-ayning 14-küni enqerede wapat bolghuche bolghan ariliqtiki sergüzeshtliri bayan qilin'ghan. Tetqiqatchi, obzorchi yüjel tanay ependi yazghan maqalide 20-esirde ötken meshhur Uyghur siyasiy erbabi, tarixchi we yazghuchi muhemmet'imin bughraning hayatining axirighiche Uyghurlarning erkinliki üchün elem we qelem kürishi élip barghan, közge körünerlik zor netijilerni qolgha keltürgen tarixiy shexs ikenliki tekitlen'gen.

Kichiklikidin béri muhemmet'imin bughraning aldida chong bolghan, bundin 32 yil burun enqerede bughraning depne murasimigha qatnashqan dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin aliptékin ependi muhemmet'imin bughraning qoligha qoral élip urushqa qatniship yaridar bolghan ghazi ikenlikini bayan qildi.

Muhemmet'imin bughra 1952-yili 1-ayning 30-küni türkiyening paytexti enqerege yétip kelgen kündin béri, kéche-kündüz Uyghur dewasi üchün bash qaturghan. Türkiyening dölet rehberlirige, shundaqla islam dunyasigha we xelq'ara jama'etchilikke Uyghur mesilisini anglitishqa tirishqan. Kéyinki yillarda türkiyediki herqaysi uniwérsitétlarda muhemmet'imin bughra toghrisida ilmiy maqaliler yézildi, türkiye dölet téléwiziyesi muhemmet'imin bughra toghrisida höjjetlik filim ishlep tarqatti. "Sherqiy türkistan milliy musteqilliq herikiti we muhemmet imin bughra" namliq doktora ilmiy maqalisini yézip, 2005-yili neshr qildurghan, ispartadiki sulayman demirel uniwérsitéti tarix oqutquchisi doktor abdullah baqir ependi muhemmet'imin bughraning peqetla siyasiy erbab emes, tarixchi we yazghuchi ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Menche, muhemmet'imin bughra dölet erbabi, qanunshunas, tarixchi hem diniy alim we ma'aripchi. Buning bilen birlikte büyük bir herbiy qomandan.."

Erkin aliptékin ependi muhemmet'imin bughraning weten ichi we sirtida köp ishlarni qilghanliqini, Uyghur diyaridiki milletchilik idiyesining asasini qurup chiqqan shexslerdin biri ikenlikini bayan qildi.

Doktor abdullah baqir ependi muhemmet'imin bughra chet'elge chiqqandin kéyin, ömrining axirighiche qelem körüshi élip barghanliqini, dewaning xelq'aralishishigha zor töhpe qoshqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "U, sherqiy türkistanning sirtidiki mezgilde xitaygha qarshi qelem körüshi élip barghan. Yazghan eserliri, qilghan pa'aliyetliri netijiside sherqiy türkistanliqlarning heqqaniy dewasini chet'elge tonutush üchün küresh qilghan, mezkur dewani chet'elge tonutqan muhim bir erbab."

Doktor abdullah baqir ependi türkiyediki uniwérsitétlarda Uyghur tarixi derside muhemmet'imin bughraning hayatiningmu tonushturuliwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Bizning Uyghur tarixi derslirimizde sherqiy türkistan heqqide melumat bérimiz. Uyghur tarixida sherqiy türkistanda bolghan weqelerni sözlewatimiz. Türklerning köpi muhemmet'imin bughrani we uning pa'aliyetlirini bilidu. U, yazghan 'sherqiy türkistan tarixi' namliq eserdin biz tarixchilar paydiliniwatimiz. U, yaxshi tarixchi hésablinidu."

Bügünki künlerde Uyghurlar arisida Uyghur milliy herikitining nezeriyiwi idiyesini otturigha qoyush mesilisi munazire qilinmaqta. Türkiye istratégiyilik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi muhemmet'imin bughralarning türkchilik yeni türk milletchilik idiyesini qurup uninggha tayinip dewa élip barghanliqini, emma bügünki künde Uyghur milliy herikitining yéngi idiyige éhtiyaji barliqini bayan qildi.

20-Esirde ötken meshhur Uyghur siyasiy erbabi we tarixchi muhemme'i'imin bughra 1901-yili xotende dunyagha kelgen bolup, 1965-yili 6-ayning 14-küni türkiyening paytexti enqerede alemdin ötken. U toghriliq türkiyede ikki kitab, 20 parche maqale élan qilin'ghandin sirt, uning nami ötken yili islam qamusigha kirgüzüldi. Türkiye dölet téléwiziyisi muhemmet'imin bughra heqqide höjjetlik filim ishlep tarqatti.

Toluq bet