Almutada ataqliq alim we tarixchi munir érzin'gha hörmet bildürüldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-12-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq tarixchi, qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining asaschiliridin biri munir érzin(ongdin birinchi)ning 90 yilliq tewellutigha béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2017-Yili dékabir, almuta.
Ataqliq tarixchi, qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining asaschiliridin biri munir érzin(ongdin birinchi)ning 90 yilliq tewellutigha béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2017-Yili dékabir, almuta.
RFA/Oyghan

Aldinqi küni almuta shehiridiki pelsepe institutining mejlis zalida ataqliq tarixchi, qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining asaschiliridin biri munir érzinning 90 yilliq tewellutigha béghishlan'ghan yumilaq üstel ilmiy muhakime yighini bolup ötti.

Mezkur pa'aliyet r. Sulayménof namidiki sherqshunasliq instituti we "Turan dunyasi" jem'iyetlik fondi teripidin uyushturuldi. Uninggha qazaq, tatar, Uyghur ziyaliyliri, jem'iyetler we aliy oqush orunlirining wekilliri shundaqla tataristandin kelgen méhmanlar qatnashti.

Murasimni achqan sherqshunasliq institutining mudiri, qazaqistan milliy penler akadémiyesining muxbir-ezasi ebusattar dérbisali m. Érzinning qazaqistan sherqshunasliqi, shu jümlidin Uyghurshunasliq pénige qoshqan töhpisini yuqiri bahalidi. U munir érzinning yazma menbeler asasida Uyghur metbe'echilikining ming yilliq tarixini delilligen tunji alim ikenlikini alahide tekitlidi.

M. Érzin'gha béghishlan'ghan ilmiy pa'aliyet heqqide sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablet kamalof doklat berdi. Murasimda sözligüchiler alimning emgeklirining ilmiy yéngiliqliri, tetqiqatlirining asasiy yönilishliri, uning kespiy alahidilikliri, insaniy xisletliri, uning türkiy xelqlerning tarixi, tili, dil birliki, öz'ara dostluqi we bashqimu mesililer heqqide öz pikirlirini otturigha qoydi.

Tonulghan xitayshunas alim, tarix penlirining doktori klara hafizowa öz sözide m. Érzin emgeklirining peqet qazaqistandila emes, belki merkiziy asiya we rusiye tetqiqatchiliri arisidimu keng tonulghanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Axirqi waqitlarda men 'ulugh yipek yolidiki musulman sodigerler' namliq mawzugha qiziqidighan boldum. Hazir yipek yoli, 'bir belwagh, bir yol' mawzusi shunchilik muhakime qiliniwatiduki, bezide kimning yipek yoli dep sorisa, xitayning deydu. Bezide yene yipek yolini kim achti dep sorisa, hemmisi xitay dep jawab béridu. Heqiqette yipek yolini merkiziy asiya xelqliri achti. Musulman sodigerler bu yolning méngishi üchün xitay sayahetchiliridinmu köp ish qildi".

K. Hafizowa musulman sodigerlerningmu intayin bilimlik bolghanliqini, buni delilleydighan köpligen yazma menbelerning mewjut ikenlikini otturigha qoydi.

Fizika penlirining namzati ra'uf garayéf özining tamamen bashqa sahe mutexessisi bolsimu, emma m. Érzin emgekliridin xewerdar ikenlikini, hazir qedimiy Uyghur yéziqini mukemmel bilidighan yash mutexessislerni yétishtürüshning muhimliqini otturigha qoydi. U Uyghur we tatarlarning qedimiy xelqler ikenlikini, peqet Uyghurlarning burunraq olturaqlashqan bolsa, tatarlarning yene uzun waqit köchmen xelq bolup hayat kechürgenlikini ilgiri sürdi.

R. Garayéf m. Érzin'gha öz ana tilidin tashqiri qazaq, rus, xitay we Uyghur tillirini shundaqla qedimiy yéziqlarni mukemmel bilgenliktin bibaha emgeklerni yézip qaldurghanliqini ilgiri sürdi.

Tarixchi ablet kamalof m. Érzin'gha Uyghurshunaslar arisida tutqan ornining bölekche ikenlikini, uning Uyghurshunasliq pénining chong bir sahesi hésablan'ghan Uyghur metbu'ati tarixining "Deslepki qarlighach" dep qaraydighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "'Uyghur sowét metbu'atining tarixi' dep atalghan uning deslepki kitabi 1980-yili yoruq kördi. Mezkur kitab asasida alim 1983-yili qazaqistan penler akadémiyesi chuqan welixanof namidiki tarix, arxé'ologiye we étnografiye institutida namzatliq dissértatsiyesini utuqluq himaye qildi. Emdi 1988-yili bolsa, bu kitab toluqlinip, 'Uyghur sowét metbu'atining shekillinishi we rawajlinishi' dégen nam bilen rus tilida neshr qilindi. Mezkur emgek qazaqistan penler akadémiyesi yénida Uyghurshunasliq instituti öz pa'aliyitini bashlighan deslepki yillarda yoruq körgen idi. Bu emgek köpligen alimlarning diqqitini jelp qildi. Chünki uningda yettesuda we kéyinchirek kéngesh ittipaqida, shundaqla Uyghurlarning tarixiy wetinide Uyghur metbu'atining shekillinish jeryani körsitildi. Munir akining yene bir chong emgiki, u yazma menbelerni tehlil qilish asasida sherqiy türkistandiki metbe'echilik sen'itining ming yilliq tarixqa ige ikenlikini ispatlidi. Mushu kün'giche Uyghurlarning 20-esirdiki tarixigha béghishlan'ghan her qandaq bir emgekte munir érzinning tetqiqatlirini menbe süpitide körsetmey qalmaydu. Bu heqiqetenmu shundaq. Uning Uyghur metbu'atining tarixigha qiziqishi tasadipiy emes. Chünki u özi tughulup ösken sherqiy türkistanda metbu'at saheside xéli yil ishligendin kéyin ilim-pen'ge keldi".

Mezkur yighinda sözge chiqqan "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri érshat esmetof m. Érzinning Uyghur axbaratchiliqigha qoshqan töhpisini alahide tekitlidi. Péshqedem zhurnalist yadikar sabitof bolsa m. Érzin bilen öz waqtida "Kommunizm tughi", yeni hazirqi "Uyghur awazi" gézitide bille ishligenlikini bildürüp, mundaq dédi: "1974-Yili bolsa kérek, 'sowétskaya türkologiye' dégen zhurnalda munir aka bir maqale yazghan. Shu maqaliside deslep Uyghurlarning qeghez ishlep chiqqanliqini ispatlighan".

Y. Sabitof m. Érzinni tatar we Uyghur xelqi otturisidiki köwrük dep hésablaydighanliqini, uning kéyinki yilliri neshr qilin'ghan "Esirler siri", "Yawro-asiya chongqurluqidin" namliq emgekliride tatarlardin tashqiri, Uyghurlarningmu qedimiy tarixigha a'it qiziqarliq melumatlarni uchritishqa bolidighanliqini bildürdi.

Melumatlargha qarighanda, m. Érzin öz pa'aliyitini 1947-yili, yeni sabiq shinjang ölkilik birleshme hökümet teripidin chiqirilghan "Shinjang gézitide" bashlighan iken. U birleshme hökümet tarqitilghandin kéyin ghulja shehirige qaytip kélip, "Inqilabiy sherqiy türkistan" gézitide ishleshke bashlighan. 1949-Yili xitay kommunistliri kelgendin kéyin mezkur gézitning nami "Ili géziti" dep özgertilgen. M. Érzin 1955-yili sowét ittipaqigha köchüp chiqip, almutada "Kommunizm tughi" gézitide ishlep, andin 1967-yili qazaqistan penler akadémiyesi Uyghurshunasliq bölümige almashqan. 1986- We 1996-yillar ariliqida m. Érzin Uyghurshunasliq institutida ilmiy emgek qilip, kéyinche dem élishqa chiqti.

Toluq bet