Нәнсий пелуси: «хитайниң мәқсити уйғурларни ассимилятсийә қилиштур»

Мухбиримиз әркин
2019-02-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Вашингтонда өткүзүлгән тибәтләрниң «тәшәккүр америка» намлиқ йиғинида америка авам палатасиниң рәиси нәнси пәлуси ханим нутуқ сөзлимәктә. 2019-Йили 12-феврал.
Вашингтонда өткүзүлгән тибәтләрниң «тәшәккүр америка» намлиқ йиғинида америка авам палатасиниң рәиси нәнси пәлуси ханим нутуқ сөзлимәктә. 2019-Йили 12-феврал.
Photo: RFA

Америка дөләт мәҗлиси авам палатасиниң рәиси нәнсий пелуси 12‏-феврал күни тибәтләрниң вашингтонда өткүзүлгән «тәшәккүр америка» намлиқ йиғинида нутуқ сөзләп, хитайниң бир милйондәк уйғурни йиғивелиш лагерлириға қамишидики мәқсити униң тибәттә елип барғинидәкла уларни ассимилятсийә қилиш икәнликини билдүрди. Униң илгири сүрүшичә, америка хитай билән болған сода мәнпәәтини дәп униң дәпсәндичиликигә сәл қариса америка дуняда өзиниң кишилик һоқуқ мәсилисидики әхлақий күчини йоқитип қойидикән.

«Тәшәккүр америка» намлиқ мәзкур паалийәтни тибәт мәркизи мәмурийитиниң америкида турушлуқ ишханиси, хәлқара тибәт һәрикити, вашингтон районлуқ тибәт җәмийити қатарлиқ органлар тәшкиллигән болуп, мәзкур паалийәт америка һөкүмити вә хәлқиниң йеқинқи 60 йилдин бери тибәтләргә бәргән ярдими вә қоллишиға миннәтдарлиқ билдүрүш мәқситидә өткүзүлгән иди. Паалийәткә америка һөкүмитиниң хәлқара диний ишлар баш әлчиси сам бровинбәк, шуниңдәк авам палатасиниң тибәтләрни қоллап келиватқан бәлгилик сандики әзалири қатнашқан. Улар сөзидә уйғурларниң вәзийитини алаһидә тилға елип, һазирқи вәзийәткә болған әндишилирини, америкиниң униңға қарши тегишлик тәдбирләрни елиши керәкликини тәкитлигән.

Америка сиясий сәһнисидики 3‏-номурлуқ шәхс, авам палата рәиси нәнсий пелуси қатнашқан һәм сөз қилған. У кристофир симит, там совзе қатарлиқ җумһурийәтчи вә демократик авам палата әзалири тәрипидин сунулған «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң қоллиғучиларниң биридур. У паалийәттә қилған сөзидә, хитайниң лагер қуруп, униңға уйғурларни қамаштики мәқситиниң худди тибәттә қилғандәк уларни ассимилятсийә қилиш икәнликини илгири сүргән.

У: «тибәттә йүз бәргән ишлар һазир хитайниң уйғурлар районида йүз бериватиду. Әгәр буниңға қарши турулмиса әмгәк лагерлиридики бир милйон уйғур ассимилятсийәгә тутулиду. Бу лагерларниң нишани тибәт мәдәнийитиниң йетүк хаслиқини йоқитишқа урунуш билән охшаш мәқсәткә игә» дәп көрсәтти. Униң илгири сүрүшичә, у америка ташқи ишлар министири майк помпео уйғур мәсилисини күнтәртипкә елип чиқишида түрткилик рол ойниғаникән. У мундақ дәйду: «президент диний әркинликни оттуриға қоюшини биз һәммимиз алқишлидуқ. Биз христианларниң, католикләрниң вә йәһудий җамаәтлириниң диний әркинликини тилға алдуқ. Лекин мән министир помпео билән көрүшкәндә: 'биз немә үчүн уйғурларни мәсилисини оттуриға елип чиқмаймиз? дедим. Шуниң билән биз бу мәсилини оттуриға елип чиқайли, дедуқ вә оттуриға елип чиқтуқ. Чүнки, бизниң бу мәсилини оттуриға елип чиқишимиздики сәвәб тибәтниң диний бастурушқа, мәдәнийәт җәһәттики бастурушқа учрап келиватқиниға нәччә он йиллар болди. Биз дарамсалаға берип у йәрдә балиларни, тибәт мәдәнийити, диний етиқади вә тилини қоғдап қелишта қандақ мукәммәл ишларниң қилинғанлиқини көрдуқ.»

Там совзе җумһурийәтчи авам палата әзаси кристофир симит билән «2019‏-уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни сунған демократик авам палата әзалириниң бири. У сөзидә хитайниң тибәт вә уйғурларниң мәдәнийитини вәйран қилип, уларни лагерларға қамаштәк қилмишини ноқул тәнқид қилип қоюш билән болмайдиғанлиқи, буниңға америкиниң йетәкчилик қилиши вә тәдбир қоллиниши керәкликини билдүргән. У мундақ дәйду: «қайта-тәрбийәләш вә тәқибләш методи алди билән тибәттә йолға қоюлған. Мана һазир хитай һөкүмити шинҗаңда дуняда мисли көрүлүп бақмиған сақчи дөлити бәрпа қилип, уйғурларға қарита тәқибләш елип бармақта. Хитай компартийәси һәрикәт қозғап, тибәт, уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрниң мәдәнийити һәм диний етиқадиға бузғунчилиқ қилишни тәнқид қилип қоюш билән болди қилишқа болмайду. Бу бизниң америкида униңға йетәкчилик қилишимиз вә тәдбир елишимизни тәләп қилмақта.»

Там совзениң илгири сүрүшичә, хитай ноқул өзиниң хәлқигә тәһдит селипла қалмай, мәвҗут дуня тәртипигиму тәһдит салмақта икән. У хитайниң параллел дуня тәртипи вә қиммәт өлчими қурушқа тиришиватқанлиқини билдүргән. У: «хитай ялғуз өзиниң хәлқигила тәһдит салмайватиду. У өзиниң иқтисади күчи, һәрбий күчигә тайинип параллел дуня тәртипи бәрпа қилиш, өзиниң параллел қиммәт өлчимини ишқа ашуруш үчүн дуня сәһнисигә қарап силҗимақта. У өзиниң очуқ-ашкара болмаслиқ алаһидилики вә мәнпәәт тоқунуши, шундақла иқтисади күчидин пайдилинип, башқиларни бозәк қилмақта вә уни тәнқид қилғучиларни җимиқтурмақта. Хитай дунядики кишилик һоқуқ бузғунчилиқлирини қоллайдиған әң чоң мәнбәгә айланди» дәп көрсәтти.

Униң илгири сүрүшичә, буниңға қарши тәдбир елиш әркин дуняниң мәсулийити икән. У «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» һәққидә тохтилип, мәзкур қанунниң хитайни, кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә җавабкарлиқи бар хитай әмәлдарлирини вә карханилирини җавабкарлиққа тартидиғанлиқини тәкитлигән. Там совзе мундақ дәйду: «буниңға қарши тирәҗәшни давамлаштуруш америкидики бизләр вә әркин дуняға бағлиқ. Мән өткән йили авам палата әзаси җим микговерн билән тибәт саяһәт қанунниң мақуллинишида рол ойниғанлиқимдин пәхирлинимән. Һазир мән партийәләрдин һалқиған уйғур кишилик һоқуқ сиясәт қанунини мақуллап, хитайни, шундақла кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қатнашқан хитай әмәлдарлири вә карханилирини, җүмлидин сабиқ тибәт аптоном районлуқ партком секретари чен чүәнгони җавабкарлиққа тартишқа йетәкчилик қиливатимән. Мән авам палата әзаси нәнсий пелуси билән бир қанун лайиһәсигә ортақ болғанлиқидин пәхирлинимән. Хитайдики тибәт вә башқа аз санлиқ милләтләргә қаритилған муамилә һәқиқәтән трагедийәликтур».

Паалийәттә йәнә америка дөләтлик демократийәни егири сүрүш фондиниң рәиси карил грешман сөз қилип, бурун нурғун америкилиқларниң хитай тәрәққий қилса, әркинлишиду, дәп қариғанлиқи, бирақ һазирқи реаллиқ уларниң хаталашқанлиқини көрситип бәргәнликини билдүргән. Грешман мундақ дегән: «узун йилларғичә нурғун америкилиқлар әгәр хитайниң иқтисади тәрәққий қилса, у әркинлишип, хәлқара системиниң мәсулийәтчан бир шерикигә айлиниду, дегәнгә ишинип кәлди. Әпсуски бу әмәлгә ашмиди. Тибәтниң тәҗрибә савиқи бизгә немә үчүн буниң биз үчүн бир мәсилә икәнликини көрситип бәрмәктә. Чүнки, коммунистик һакимийәт буниңдин нурғун йиллар аввал тибәткә бесип кирип уни ишғал қилғандила униң кишилик һоқуқ, аз санлиқ милләтләр һоқуқи һәм хәлқара демократик өлчәмләргә һөрмәт қилмайдиғанлиқи намаян болған.»

Америка дөләт мәҗлиси авам палата әзалири 12‏-феврал юқири сөзләрни қилған дәл шу күни хәлқара кәчүрүм тәшкилати «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни қоллайдиғанлиқини елан қилди. Хәлқарадики мәзкур нопузлуқ кишилик һоқуқ тәшкилатиниң илгири сүрүшичә, мәзкур тәшкилатниң америка шөбиси өзиниң америкидики 2 милйондәк әзасини һәрикәткә кәлтүргән. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул директори франшиско бенкозме 12-феврал елан қилған мақалисидә, америка дөләт мәҗлисиниң мәзкур кишилик һоқуқ мәсилисидә өзиниң рәһбәрлик ролини җари қилдуруп, мәзкур қанунни тезрәк мақуллиши керәкликини билдүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт