Nensiy pélusi: "Xitayning meqsiti Uyghurlarni assimilyatsiye qilishtur"

Muxbirimiz erkin
2019-02-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gtonda ötküzülgen tibetlerning "Teshekkür amérika" namliq yighinida amérika awam palatasining re'isi nensi pelusi xanim nutuq sözlimekte. 2019-Yili 12-féwral.
Washin'gtonda ötküzülgen tibetlerning "Teshekkür amérika" namliq yighinida amérika awam palatasining re'isi nensi pelusi xanim nutuq sözlimekte. 2019-Yili 12-féwral.
Photo: RFA

Amérika dölet mejlisi awam palatasining re'isi nensiy pélusi 12‏-féwral küni tibetlerning washin'gtonda ötküzülgen "Teshekkür amérika" namliq yighinida nutuq sözlep, xitayning bir milyondek Uyghurni yighiwélish lagérlirigha qamishidiki meqsiti uning tibette élip barghinidekla ularni assimilyatsiye qilish ikenlikini bildürdi. Uning ilgiri sürüshiche, amérika xitay bilen bolghan soda menpe'etini dep uning depsendichilikige sel qarisa amérika dunyada özining kishilik hoquq mesilisidiki exlaqiy küchini yoqitip qoyidiken.

"Teshekkür amérika" namliq mezkur pa'aliyetni tibet merkizi memuriyitining amérikida turushluq ishxanisi, xelq'ara tibet herikiti, washin'gton rayonluq tibet jem'iyiti qatarliq organlar teshkilligen bolup, mezkur pa'aliyet amérika hökümiti we xelqining yéqinqi 60 yildin béri tibetlerge bergen yardimi we qollishigha minnetdarliq bildürüsh meqsitide ötküzülgen idi. Pa'aliyetke amérika hökümitining xelq'ara diniy ishlar bash elchisi sam browinbek, shuningdek awam palatasining tibetlerni qollap kéliwatqan belgilik sandiki ezaliri qatnashqan. Ular sözide Uyghurlarning weziyitini alahide tilgha élip, hazirqi weziyetke bolghan endishilirini, amérikining uninggha qarshi tégishlik tedbirlerni élishi kéreklikini tekitligen.

Amérika siyasiy sehnisidiki 3‏-nomurluq shexs, awam palata re'isi nensiy pélusi qatnashqan hem söz qilghan. U kristofir simit, tam sowzé qatarliq jumhuriyetchi we démokratik awam palata ezaliri teripidin sunulghan "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ning qollighuchilarning biridur. U pa'aliyette qilghan sözide, xitayning lagér qurup, uninggha Uyghurlarni qamashtiki meqsitining xuddi tibette qilghandek ularni assimilyatsiye qilish ikenlikini ilgiri sürgen.

U: "Tibette yüz bergen ishlar hazir xitayning Uyghurlar rayonida yüz bériwatidu. Eger buninggha qarshi turulmisa emgek lagérliridiki bir milyon Uyghur assimilyatsiyege tutulidu. Bu lagérlarning nishani tibet medeniyitining yétük xasliqini yoqitishqa urunush bilen oxshash meqsetke ige" dep körsetti. Uning ilgiri sürüshiche, u amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompé'o Uyghur mesilisini küntertipke élip chiqishida türtkilik rol oynighaniken. U mundaq deydu: "Prézidént diniy erkinlikni otturigha qoyushini biz hemmimiz alqishliduq. Biz xristi'anlarning, katoliklerning we yehudiy jama'etlirining diniy erkinlikini tilgha alduq. Lékin men ministir pompé'o bilen körüshkende: 'biz néme üchün Uyghurlarni mesilisini otturigha élip chiqmaymiz? dédim. Shuning bilen biz bu mesilini otturigha élip chiqayli, déduq we otturigha élip chiqtuq. Chünki, bizning bu mesilini otturigha élip chiqishimizdiki seweb tibetning diniy basturushqa, medeniyet jehettiki basturushqa uchrap kéliwatqinigha nechche on yillar boldi. Biz daramsalagha bérip u yerde balilarni, tibet medeniyiti, diniy étiqadi we tilini qoghdap qélishta qandaq mukemmel ishlarning qilin'ghanliqini körduq."

Tam sowzé jumhuriyetchi awam palata ezasi kristofir simit bilen "2019‏-Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ni sun'ghan démokratik awam palata ezalirining biri. U sözide xitayning tibet we Uyghurlarning medeniyitini weyran qilip, ularni lagérlargha qamashtek qilmishini noqul tenqid qilip qoyush bilen bolmaydighanliqi, buninggha amérikining yétekchilik qilishi we tedbir qollinishi kéreklikini bildürgen. U mundaq deydu: "Qayta-terbiyelesh we teqiblesh métodi aldi bilen tibette yolgha qoyulghan. Mana hazir xitay hökümiti shinjangda dunyada misli körülüp baqmighan saqchi döliti berpa qilip, Uyghurlargha qarita teqiblesh élip barmaqta. Xitay kompartiyesi heriket qozghap, tibet, Uyghur we bashqa az sanliq milletlerning medeniyiti hem diniy étiqadigha buzghunchiliq qilishni tenqid qilip qoyush bilen boldi qilishqa bolmaydu. Bu bizning amérikida uninggha yétekchilik qilishimiz we tedbir élishimizni telep qilmaqta."

Tam sowzéning ilgiri sürüshiche, xitay noqul özining xelqige tehdit sélipla qalmay, mewjut dunya tertipigimu tehdit salmaqta iken. U xitayning parallél dunya tertipi we qimmet ölchimi qurushqa tirishiwatqanliqini bildürgen. U: "Xitay yalghuz özining xelqigila tehdit salmaywatidu. U özining iqtisadi küchi, herbiy küchige tayinip parallél dunya tertipi berpa qilish, özining parallél qimmet ölchimini ishqa ashurush üchün dunya sehnisige qarap siljimaqta. U özining ochuq-ashkara bolmasliq alahidiliki we menpe'et toqunushi, shundaqla iqtisadi küchidin paydilinip, bashqilarni bozek qilmaqta we uni tenqid qilghuchilarni jimiqturmaqta. Xitay dunyadiki kishilik hoquq buzghunchiliqlirini qollaydighan eng chong menbege aylandi" dep körsetti.

Uning ilgiri sürüshiche, buninggha qarshi tedbir élish erkin dunyaning mes'uliyiti iken. U "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" heqqide toxtilip, mezkur qanunning xitayni, kishilik hoquq depsendichilikige jawabkarliqi bar xitay emeldarlirini we karxanilirini jawabkarliqqa tartidighanliqini tekitligen. Tam sowzé mundaq deydu: "Buninggha qarshi tirejeshni dawamlashturush amérikidiki bizler we erkin dunyagha baghliq. Men ötken yili awam palata ezasi jim mikgowérn bilen tibet sayahet qanunning maqullinishida rol oynighanliqimdin pexirlinimen. Hazir men partiyelerdin halqighan Uyghur kishilik hoquq siyaset qanunini maqullap, xitayni, shundaqla kishilik hoquq depsendichilikige qatnashqan xitay emeldarliri we karxanilirini, jümlidin sabiq tibet aptonom rayonluq partkom sékrétari chén chüen'goni jawabkarliqqa tartishqa yétekchilik qiliwatimen. Men awam palata ezasi nensiy pélusi bilen bir qanun layihesige ortaq bolghanliqidin pexirlinimen. Xitaydiki tibet we bashqa az sanliq milletlerge qaritilghan mu'amile heqiqeten tragédiyeliktur".

Pa'aliyette yene amérika döletlik démokratiyeni égiri sürüsh fondining re'isi karil gréshman söz qilip, burun nurghun amérikiliqlarning xitay tereqqiy qilsa, erkinlishidu, dep qarighanliqi, biraq hazirqi ré'alliq ularning xatalashqanliqini körsitip bergenlikini bildürgen. Gréshman mundaq dégen: "Uzun yillarghiche nurghun amérikiliqlar eger xitayning iqtisadi tereqqiy qilsa, u erkinliship, xelq'ara sistémining mes'uliyetchan bir shérikige aylinidu, dégen'ge ishinip keldi. Epsuski bu emelge ashmidi. Tibetning tejribe sawiqi bizge néme üchün buning biz üchün bir mesile ikenlikini körsitip bermekte. Chünki, kommunistik hakimiyet buningdin nurghun yillar awwal tibetke bésip kirip uni ishghal qilghandila uning kishilik hoquq, az sanliq milletler hoquqi hem xelq'ara démokratik ölchemlerge hörmet qilmaydighanliqi namayan bolghan."

Amérika dölet mejlisi awam palata ezaliri 12‏-féwral yuqiri sözlerni qilghan del shu küni xelq'ara kechürüm teshkilati "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ni qollaydighanliqini élan qildi. Xelq'aradiki mezkur nopuzluq kishilik hoquq teshkilatining ilgiri sürüshiche, mezkur teshkilatning amérika shöbisi özining amérikidiki 2 milyondek ezasini heriketke keltürgen. Xelq'ara kechürüm teshkilatining asiya ishlirigha mes'ul diréktori franshisko bénkozmé 12-féwral élan qilghan maqaliside, amérika dölet mejlisining mezkur kishilik hoquq mesiliside özining rehberlik rolini jari qildurup, mezkur qanunni tézrek maqullishi kéreklikini bildürgen.

Toluq bet