Қазақистан уйғурлири "оғузхан. Әвладлар" намлиқ китаб билән тонушти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-04-12
Share
qazaqistan-almata-mirghiyas-yaqupof-oghuzxan-ewladliri.jpg "оғузхан. Әвладлар" намлиқ китабини тонуштуруш мурасимидин бир көрүнүш
RFA/Oyghan


7 - Апрел күни алмата шәһириниң достлуқ мәһәллисидә орунлашқан "пор - баҗин" ресторанида язғучи мирғияс яқупофниң рус тилида нәшр қилинған "оғузхан. Әвладлар" намлиқ китабини тонуштуруш мурасими болуп өтти. "инайәт" җәмийәтлик бирләшмисиниң уюштуруши билән өткән бу мурасимға уйғур алимлири, язғучилири, юрт - җамаәтчилик, қирғизистан вә русийәдин кәлгән меһманлар қатнашти. Мурасимни "инайәт" бирләшмисиниң рәиси турғанҗан розахуноф ачти һәм кәлгән меһманларни қисқичә тонуштурди.

Китабни тонуштуруш мурасиминиң риясәтчиси әдәбиятшунас алим рабик исмайилоф м. яқупофниң тәрҗимиһали вә униң һәрбий, әдәбий паалийити һәққидә доклат қилди. Доклатчи өз сөзидә апторниң илтимаси билән "оғузхан" намлиқ китабни уйғурларға техиму йеқиндин тонуштуруш мәқситидә уйғур тилиға тәрҗимә қилғанлиқини, м. яқупофниң 90 яшлар әтрапида болғиниға қаримай, шу шәкилдики китаб язғанлиқини юқири баһалап, буни әдәбий җасарәт дәп атиди. Мурасимда сөзгә чиққан профессор абдуллам самсақоф оғузханниң исмини тарихий шәхс сүпитидә әбәдийләштүрүштә, болупму түркмәнистанда, түркийәдә көп ишларниң қилиниватқанлиқини, уйғур елидики язғучи вә алимларниңму бу йөнилиштә бир қатар әмгәкләр язғанлиқини, униң ярқин образини яритишта зиялийларниң йәниму көп әмгәк қилиши лазимлиқини илгири сүрди.

"оғузхан. Әвладлар" намлиқ китабини тонуштуруш мурасимидин бир көрүнүш

М. яқупофниң язғучилиқ таланти, униң әсәрлириниң бүгүнки күндики әһмийити һәққидә пешқәдәм зиялий зерип молотоф, сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди, шаир абдуғопур қутлуқоф, алматадики уйғур ханим - қизлири намидин шәһәрбанум сәйдуллайева, юртдашлиридин абдуқейим ахуноф, майдин абдуллайеф, шундақла м. яқупофниң кәсипдашлири өз пикирлирини билдүрди.

Қазақистан билим вә пән министирлиқи сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң баш илмий хадими, тарих пәнлириниң доктори әбләһәт камалофниң ейтишичә, оғузхан, биринчи нөвәттә, әпсанивий шәхс болуп, "оғузхан ривайити" бир нәччә мусулман әсәрлиридә сақлинип қалған. Әнә шуларниң бири 14 - әсирниң башлирида йезилған рәшидидинниң "җәмиат тәварих" әсәридур. Бу ривайәт шундақла 17 - әсирдә йезилған әбулғазиниң "шәҗәрәи түрк" әмгикидиму орун алған. Әмма оғузхан һәққидә ривайәтниң әң дәсләпкиси униң "оғузнамә" уйғур нусхиси болуп, буниң 15 - әсирдә қайта көчүрүлгән текисти бизниң дәвримизгичә йетип кәлгән.

А. Камалоф радийомиз зияритини қобул қилип, "оғузнамә" әсәриниң әһмийити һәққидә мундақ деди: ""оғузнамә"ниң текисти өз вақтида совет түркийшунас алимлири тәрипидин яхши өгинилгән иди. Мәсилән, 1959 - йили александир шербак "оғузнамә вә муһәббәтнамә" дегән китабини нәшр қилған. "Оғузнамә"ниң уйғурчә нусхисиниң әһмийити шуниңдики, униңда оғуз қаған "уйғур қағани" дәп атилиду. Буниң өзи алимларниң оғуз қағанни биваситә уйғурлар билән бағлаштурушиға сәвәб болмақта. Оғузханниң әпсанивий шәхс болғиниға қаримай, уйғурларниң оғузлар билән бивастә алақисиниң барлиқи тоғрилиқ ейталаймиз. Қәдимий уйғурлар оғуз қәбилилириниң шәрқий қисмини тәшкил қилған, шуниң үчүн улар тоққуз оғуз нами билән мәлум болған. Әгәр оғузхан өзи тоғрилиқ ейтидиған болсақ, у түркий хәлқлириниң тарихий хатирисидә биринчи әҗдад сүпитидә сақлинип қалған. Тарихниң дәсләпки басқучлирида оғузхан алий һакимийәтниң бир символиға айлинип қалған. Пәқәт оғузхан әвладлирила хан болуш һоқуқлириға игә болди. Хелә вақитлардин кейин чиңгизхан дәвридиму шундақ һадисә йүз бәрди. Пәқәт чиңгизхан әвладлирила хан болалайтти. Оғузхан һәққидә ейтидиған йәнә бир нәрсә, һазирқи язғучиларниң оғузхан тоғрилиқ йезиватқанлириниң барлиқи һәқиқәтәнму оғузхан өзи тоғрилиқ әмәс, бәлки һун алий һакимдари, йәни шәню тоғрилиқ һекайидур. 19 - Әсирдин тартип бәзи алимлар оғузхан билән һун мәмликитиниң асасчиси моде шәнюни бир шәхс дәп қариған." а. Камалоф бу һәқтә пикрини йәкүнләп, оғузханниң көплигән түркий хәлқлириниң бүгүнки һаятида символлуқ мәнаға игә болуватқанлиқини, болупму униң қәдимий дөләтчиликниң бир символиға айланғанлиқини илгири сүрди.

1926 - Йили алмата вилайитиниң челәк тәвәсигә қарашлиқ қорам йезисида дуняға кәлгән м. яқупоф оттуз йилдин ошуқ вақтини һәрбий хизмәткә беғишлиған. У совет - герман урушиниң қатнашқучиси. Һөрмәт билән дәм елишқа чиққандин буян м. яқупоф әдәбий иҗадийәт билән шуғуллинип кәлмәктә. Мәтбуат сәһипилиридә униң бир қатар очерклири йоруқ көрди. 2004 - Йили униң "ғулҗа - сода шәһири", 2009 - йили "оғузхан" намлиқ китаблири нәшр қилинған.

Зияритимизни қобул қилған тағ - кан инженери, профессор абдуллам самсақоф кәспий язғучи әмәс, бәлки һәрбий кишиниң тарихий мавзуға бир нәччә қетим мураҗиәт қилип, мундақ әмгәкләрни иҗад қилишиниң көпчиликни хушал қилғанлиқини, тарихий әсәр йезиш үчүн көп издиниш лазимлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "оғузханни түркий милләтләр бовимиз дәп тонуйду, сәвәби оғузхандин түркий хәлқләрниң язма тарихи башлиниду. Берншам вә бичурин охшаш алимлар батур тәңриқут билән оғузханни бир шәхс дәп билгән. Бу йили оғузханниң тәхткә олтарғанлиқиға 2225 йил толди."

М. яқупоф мәзкур мурасимда сөзгә чиқип, оғузханниң намини әбәдийләштүрүшниң муһимлиқини, униң тәвәллутлирини өткүзүш мәқситидә һөкүмәт рәһбәрлиригә, болупму бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң маарип, илим - пән вә мәдәнийәт идарисигә мураҗиәт қилиш лазимлиқини билдүрди. У қазақистан уйғурлириниң омумий тәрәққиятиға салмақлиқ төһпә қошуп келиватқан "инайәт" бирләшмисигә, һәртәрәплимә қоллап - қувәтләп кәлгән меһманларға миннәтдарлиқини изһар қилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт