Османли һөҗҗәтлиридики яқупбәг әлчисиниң әнглийә зиярити вә османли әлчисиниң телеграммиси (2)

Мухбиримиз әркин
2016-03-09
Share
Yaqup-beg-305.jpg Қәшқәрийә дөлитиниң қурғучиси яқуп бәгниң сүрити.
wikipedia.org

“османли һөҗҗәтлиридә шәрқий түркистан” намлиқ архиплар топлимида әң диққәт қозғайдиған һөҗҗәтләрниң бири, лондонда турушлуқ османли әлчисиниң истанбулға йоллиған телеграммиси.

Әлчи телеграммида истанбулға әйни йили лондонни зиярәт қиливатқан бәдөләт яқупбәгниң османлида турушлуқ әлчиси сейит яқупхан төриниң әнглийә падишаһи вә алақидар әмәлдарлар билән сөһбәт елип бериватқанлиқи һәққидә мәлумат бәргән.

“җамадийәлахирниң 30, 1294-” йәни милади 1877‏-йили 11‏-июл, дәп чесла қоюлған биринчи телеграммида, османли әлчиси истанбулға сейит яқупханниң 2 айдин бери лондонда туруватқанлиқини, униң 15 күн ичидә истанбулға қайтидиғанлиқини мәлум қилған.

Иккинчи телеграммида, сейит яқупхан төриниң лондондики паалийити һәққидә мәлумат берилгән.

Телеграммида османли әлчиси өзиниң сейит яқупхан төрә билән көп қетим көрүшкәнликини билдүрүп, яқупхан төриниң өзигә әнглийәниң оттуриға чүшүп, қәшқәрийә билән хитайни яраштуруп қоюшни, икки дөләтниң өз-ара таҗавуз қилишмаслиқ келишими имзалап, оттуридики ихтилапни мувапиқ һәл қилишқа ярдәмдә болушини тәләп қиливатқанлиқини баян қилған.

Сейит яқупхан төриниң әнглийә зиярити дәл қәшқәрийә дөлити манҗуларниң һуҗумиға учрап, нурғун земини ишғал қилинған. яқупбәг зәһәрлинип өлтүрүлүп, униң чоң оғли бәгқулибәг билән кичик оғли һәққулибәг оттурисида тәхт талишиш уруши партлиған, әнглийә билән русийәниң яқупбәг бәдөләт сияситидә түп өзгириш йүз бәргән бир мәзгил иди.

Османли әлчисиниң телеграммисидин мәлум болушичә, яқупхан төрә лондонда инглизларни манҗулар билән қәшқәрийәни яраштуруп қоюшқа қайил қилишқа көп тиришчанлиқ көрсәткән болсиму, әмма у бу нишаниға йетәлмәйду.

Османли әлчисиниң телеграммисида, “мән исми зати мәлум у киши билән көп қетим көрүштүм. У давамлиқ инглиз вәкили билән мунасивәт қиливатиду. Өткәндә у аял падишаһниң шотландийәдин қайтишида ‛вәндир қоруқи‚ да униң һузуриға чиқти” дә көрсәткән.

Түркийә қоч университетиниң сиясий пәнләр профессори тимур хоҗаоғлу, яқупбәг әлчисиниң әнглийә сәпириниң оңушсизлиқини русийә-әнглийәниң явро-асия “чоң оюни” ға бағлайду.

Тимур хоҗаоғлу: “шу пәйттә бу явропа асияда катта оюн, дегән бир сиясәт бар иди. Бу катта оюнда биринчи амил русийә билән әнглийә. Чүнки, әнглийә һиндистан билән афғанистанни бесивалған. Русийә ғәрбий түркистанни, манҗу-хитайлар болса шәрқий түркистанни бесивалған иди. Шу мәзгилдә хитайдин көпрәк русийә билән әнглийә оттурисида чоң истратегийәлик оюн елип берилиду. Улар һәм бириниң қудуқини қезишқа һәрикәт қилатти, һәм өзлириниң контроллуқидики земинларға киришиниң алдини алатти. Бу йәрдә чоң дөләтләрниң өз истратегийәлири рол ойниди. Нәтиҗидә, бу оюндин һәм шәрқий түркистан, һәм ғәрбий түркистан зәрбә алди.”

Телеграммидин қариғанда, сейит яқупхан төрә инглизлар билән өткүзгән сөһбәтлирини русийәдин мәхпий тутушқа алаһидә тиришқан. Османли әлчисиниң истанбулға йоллиған телеграммисида, сейит яқупхан төриниң өзигә инглизлар билән болған сөһбәтни русийә аңлап, униңға бузғунчилиқ қилмаслиқи үчүн алаһидә мәхпий тутушни тапилиғанлиқини тәкитлигән.

Профессор тимур хоҗаоғлуниң илгири сүрүшичә, әйни чағда яқупбәг, ахирқи нәтиҗидә русийә билән әнглийәниң қоллишини қолға кәлтүрәлмигән болсиму, әмма у бу дөләтләр оттурисидики мунасивәтләрдин яхши пайдиланған.

Тимур хоҗаоғлу: “яқупбәг бәдөләт шуни биләттики, бир яқта манҗу-хитайлар, йәнә бир яқта русийә билән әнглийә бар, зәип болсиму йәнә бир тәрәптә османли. Әлвәттә у сиясәтчи болуп хитайға қарши у дөләтләр билән мунасивәтләрни түзитишкә һәрикәт қилди. Әмма русийә билән әнглийәниң нийити манҗулар шәрқий түркистандин башқа яққа өтмисила болатти. Шуңа, яқупбәг бәдөләт бу мунасивәтләрдин яхши пайдиланди.
У шуни биләттики, һеч болмиса хитайға қарши һәм русийә, һәм әнглийә, һәм османли билән мунасивәтни яхши қилиш, бәлки улардин бирәр үмид, бирәр күч чиқип қалар, хитайға қарши униң қолини күчәйтип қалар, дәп. Буларниң һәммиси бир сиясәт иди, әйни дәврдики шәрт-шараитларда.”

Түркийәдики шәрқий түркистан хәвәрләр вә тәтқиқат мәркизиниң башлиқи һамит гөктүрк әпәндиниң илгири сүрүшичә, сейит яқупхан төрә әйни чағда наһайити уста дипломат болған. У, османлиниң қәшқәрийәгә қорал-ярақ ярдәм қилиши дәл униң тиришчанлиқида болғанлиқини билдүрди.

Һамит гөктүрүк: “муһәммәт яқупхан төрә, у адәмни яқупбәг пәвқуладдә әлчи қилип әвәтиптикән. У адәм кәлгәндин кейин ‛бизгә ярдәм қилиңлар‚ дегәндә, османли дөлити һелиқи миралай, дегән генералдин бир дәриҗидә төвән бир кишини һазир ‛албай‚ дәйдиғу түркийәдә, шу замандики аталғуси миралай, шу миралай билән 17 кишилик һәйәтни топ ясайдиған, қорал-җабдуқ ясайдиған устилар билән әвәтиптикән. Йәкәндә 101 пай топ етип, яқупбәг өзи йәкәнгә келип, шу йәрдә уларни қарши алған. У заманда пакистан йоли йәкән арқилиқ келәтти. Шундақ қарши алған уларни, бу архипларда бар.”

Бу қетимқи архиплар топлимида сейит яқупхан төриниң истанбулдики паалийитигә аит нурғун һөҗҗәтләр бар. У һөҗҗәтләр униң истанбулға келип, султан абдуләзизниң қобул қилишиға еришиши, униң аилә тавабиатини күтүвелиш әһвали, уларниң турмушини қандақ орунлаштуруш, уларниң һәҗ сәпиригә аит йолйоруқларни өз ичигә алған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт