Сабиқ түрк министир: османли империйиси уйғур дөлитиниң давами иди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2013-09-04
Share
turk-dunyasi-mukapatigha-erishken-eserler-305.jpg 2010-Йиллиқ түрк дуняси мукапатиға еришкән әсәрләр
RFA/Erkin Tarim

1991-Йили совет иттипақи йимирилип оттура асия түркий җумһурийәтлири мустәқил болғандин кейин түркийә җумһурийити дөлити түркологийә тәтқиқатиға алаһидә әһмийәт бәрмәктә.

2001-Йили "түркләр" намлиқ 22 томлуқ енсиклопедийә нәшр қилдурған. Бу китаб пүтүн түркий милләтләр тоғрисида мақалиләрни өз ичигә алған болуп, бу мақалиләр тонулған түркологла тәрипидин қәләмгә елинған иди.

Бу китабқа қәдимки уйғур тили, тарихи вә бүгүнки уйғурларниң вәзийити тоғрисидики көп санда мақалә киргүзүлгән.

Бу китабни нәшргә тәйярлиған сабиқ маарип министири һәсән җәлал гүзәл 2-сентәбир күни йеңи түркийә нәшриятида "түркләр-2" намлиқ китаб нәшр қилдурди.

Китаб 3000 бәттин тәркиб тапқан болуп китабида түркий милләтләр тоғрисидики көп санда мақалә киргүзүлгән. Буларниң ичидә уйғурчә мақалиләрму бар. Төвәндә бу китабни түзүшкә рәһбәрлик қилған сабиқ министир һәсән җәлал гүзәлниң 2-сентәбир күни саба гезитидә елан қилинған түркләр-2 мавзулуқ обзорини диққитиңларға сунимиз.

У, обзорини мундақ башлайду: бүгүнгичә түрк дунясиниң ортақ тарихи "һонлар, көктүркләр вә уйғурлар" дәп 3 дәвргә айрилип йезилип кәлмәктә. Түрк тарихини яратқан бу 3 дәврдә түркий хәлқләр үчкә айрилған.

1. Оғузлар-түркмәнләр.

Бу биринчи гуруппини тәшкил қилған оғузлар ғәрбкә қарап көчүп, сәлҗуқ империйисини қурған, кейинки мәзгилләрдә атабейликләр, харәзимиләр, шәрқий анатолийә түрк дөләтлири, түркийә сәлҗуқ дөлити, анатолийә түрк бәгликлири, қарақоюн вә ақ қоюнлу дөләтлири, ирандики түрк дөләтлирини қурған. Кейинки йилларда йәнә османли империйиси, түркийә җумһурийити, әзәрбәйҗан вә түркмәнистан дөләтлирини қурған болуп, оғузлар түрк дунясиниң әң чоң парчисини пәйда қилған.

2. Түркистан

Булар қазақ, қирғиз, өзбек вә шәрқий түркистандин тәркиб тапқан болуп, оттура асияда йәни түркләрниң ата юрти болған түркистанда қалған. Булар бүгүнгичә өз юртида кимликини қоғдап кәлмәктә.

Түркистанда өзбек, бухара, хийвә, қоқан, қәшқәр, турпан вә қазақ ханлиқлирини қурған. Түркистан кейинки әсирләрдә рус вә хитайларниң таҗавузиға учриған. Бүгүнки күндә түркистанда мустәқил қазақистан, қирғизистан, өзбекистан қатарлиқ түрк дөләтлири өз байрақлирини ләпилдәтмәктә.

Йәнә бири төмүрләң дөлитиниң давами болған бабур империйисидур. Булар һиндистанни мәркәз қилған һалда тәрәққий қилип, өз мәдәнийитини һиндистанға яйған иди. Бүгүнки күндә һиндистандики түркләрниң һәммиси ассимилятсийә болуп түгәп кәткән.

3. Шималдики түркий хәлқләр

Шималдики түркий хәлқләр чағатай, алтунорда ханлиқлири, қазан, астрахан, ногай, қасим, сибир вә қирим ханлиқлири вә уларниң варислиридин тәркиб тапиду. Болупму қирим вә қазан татарлири түрк тарихида муһим рол ойниған.

У мақалисидә һун, көктүрк вә уйғур дөлитиниң давами болған османли империйисиниң дуня тарихидики орни һәққидә тохтилип мундақ дәп язиду:
Османли империйисиниң қурулуши билән түркләр, тарихниң әң юқири пәллисигә йәткән. Үч қитәни сориған османли империйиси мәзгилидә түрк мәдәнийитиниң тәсири дуняниң һәр қайси җайлириға йейилған. Османли империйиси дуня мәдәнийитигә болупму ислам мәдәнийитигә өчмәс төһпиләрни қошқан.

Османли империйисиниң қурғучиси осман ғазидин истанбулни қолға чүшүргән фатеһ султан мәмәт ханғичә болған, османли империйисиниң әң ахирқи султани болған абдулхәмит ханғичә болған 624 йил җәрянида түркләр ислам кимликини алдинқи орунға қоюш билән бирликтә түрк кимликиниму һәргиз унтумиған.

Лекин, балқан урушида мәғлуп болған османли армийиси, пүтүн күчи билән 1-дуня урушида анатолийәгә һуҗум қилған ғәрб дөләтлириниң армийәсини чанаққәләдә мәғлуп қилип, дуня тарихида дастан язған.

Шуниң билән мустафа камал ататүркниң қоманданлиқида 5-айниң 19-күни самсунда азадлиқ урушини башлиған. Азадлиқ уруши нәтиҗисидә анатолийәдики таҗавузчиларни қоғлап чиқирип, 1923-йили 10-айниң 29-күни түркийә җумһурийити дөлитини қурған.

Һәсән җәлал гүзәл әпәнди "саба" гезитидә елан қилған "түркләр-2" мавзулуқ обзорини мундақ ахирлаштуриду: совет иттипақи йимирилип оттура асия түркий җумһурийәтлири мустәқил болғанда уларни тунҗи тонуған дөләт түркийә җумһурийити болди. Бүгүн түрк дуняси мустәқил түркий җумһурийәтләр, аптоном район вә областлардин тәркиб тапқан болуп, 300 милйон нопусқа игә. Булар ислам дунясиниң алтидин бирини, дуня нопусиниң 5% тәшкил қилиду.

"йеңи түркийә" нәшриятида чиққан "түркләр-2" намлиқ әсәр 3000 бәттин тәркиб тапқан болуп, оқурмәнләрниң оқушини илтимас қилимиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт