Sabiq türk ministir: osmanli impériyisi Uyghur dölitining dawami idi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2013-09-04
Share
turk-dunyasi-mukapatigha-erishken-eserler-305.jpg 2010-Yilliq türk dunyasi mukapatigha érishken eserler
RFA/Erkin Tarim

1991-Yili sowét ittipaqi yimirilip ottura asiya türkiy jumhuriyetliri musteqil bolghandin kéyin türkiye jumhuriyiti döliti türkologiye tetqiqatigha alahide ehmiyet bermekte.

2001-Yili "Türkler" namliq 22 tomluq énsiklopédiye neshr qildurghan. Bu kitab pütün türkiy milletler toghrisida maqalilerni öz ichige alghan bolup, bu maqaliler tonulghan türkologla teripidin qelemge élin'ghan idi.

Bu kitabqa qedimki Uyghur tili, tarixi we bügünki Uyghurlarning weziyiti toghrisidiki köp sanda maqale kirgüzülgen.

Bu kitabni neshrge teyyarlighan sabiq ma'arip ministiri hesen jelal güzel 2-séntebir küni yéngi türkiye neshriyatida "Türkler-2" namliq kitab neshr qildurdi.

Kitab 3000 bettin terkib tapqan bolup kitabida türkiy milletler toghrisidiki köp sanda maqale kirgüzülgen. Bularning ichide Uyghurche maqalilermu bar. Töwende bu kitabni tüzüshke rehberlik qilghan sabiq ministir hesen jelal güzelning 2-séntebir küni saba gézitide élan qilin'ghan türkler-2 mawzuluq obzorini diqqitinglargha sunimiz.

U, obzorini mundaq bashlaydu: bügün'giche türk dunyasining ortaq tarixi "Honlar, köktürkler we Uyghurlar" dep 3 dewrge ayrilip yézilip kelmekte. Türk tarixini yaratqan bu 3 dewrde türkiy xelqler üchke ayrilghan.

1. Oghuzlar-türkmenler.

Bu birinchi guruppini teshkil qilghan oghuzlar gherbke qarap köchüp, seljuq impériyisini qurghan, kéyinki mezgillerde atabéylikler, xarezimiler, sherqiy anatoliye türk döletliri, türkiye seljuq döliti, anatoliye türk beglikliri, qaraqoyun we aq qoyunlu döletliri, irandiki türk döletlirini qurghan. Kéyinki yillarda yene osmanli impériyisi, türkiye jumhuriyiti, ezerbeyjan we türkmenistan döletlirini qurghan bolup, oghuzlar türk dunyasining eng chong parchisini peyda qilghan.

2. Türkistan

Bular qazaq, qirghiz, özbék we sherqiy türkistandin terkib tapqan bolup, ottura asiyada yeni türklerning ata yurti bolghan türkistanda qalghan. Bular bügün'giche öz yurtida kimlikini qoghdap kelmekte.

Türkistanda özbék, buxara, xiywe, qoqan, qeshqer, turpan we qazaq xanliqlirini qurghan. Türkistan kéyinki esirlerde rus we xitaylarning tajawuzigha uchrighan. Bügünki künde türkistanda musteqil qazaqistan, qirghizistan, özbékistan qatarliq türk döletliri öz bayraqlirini lepildetmekte.

Yene biri tömürleng dölitining dawami bolghan babur impériyisidur. Bular hindistanni merkez qilghan halda tereqqiy qilip, öz medeniyitini hindistan'gha yayghan idi. Bügünki künde hindistandiki türklerning hemmisi assimilyatsiye bolup tügep ketken.

3. Shimaldiki türkiy xelqler

Shimaldiki türkiy xelqler chaghatay, altun'orda xanliqliri, qazan, astraxan, nogay, qasim, sibir we qirim xanliqliri we ularning warisliridin terkib tapidu. Bolupmu qirim we qazan tatarliri türk tarixida muhim rol oynighan.

U maqaliside hun, köktürk we Uyghur dölitining dawami bolghan osmanli impériyisining dunya tarixidiki orni heqqide toxtilip mundaq dep yazidu:
Osmanli impériyisining qurulushi bilen türkler, tarixning eng yuqiri pellisige yetken. Üch qit'eni sorighan osmanli impériyisi mezgilide türk medeniyitining tesiri dunyaning her qaysi jaylirigha yéyilghan. Osmanli impériyisi dunya medeniyitige bolupmu islam medeniyitige öchmes töhpilerni qoshqan.

Osmanli impériyisining qurghuchisi osman ghazidin istanbulni qolgha chüshürgen fatéh sultan memet xan'ghiche bolghan, osmanli impériyisining eng axirqi sultani bolghan abdulxemit xan'ghiche bolghan 624 yil jeryanida türkler islam kimlikini aldinqi orun'gha qoyush bilen birlikte türk kimlikinimu hergiz untumighan.

Lékin, balqan urushida meghlup bolghan osmanli armiyisi, pütün küchi bilen 1-dunya urushida anatoliyege hujum qilghan gherb döletlirining armiyesini chanaqqel'ede meghlup qilip, dunya tarixida dastan yazghan.

Shuning bilen mustafa kamal atatürkning qomandanliqida 5-ayning 19-küni samsunda azadliq urushini bashlighan. Azadliq urushi netijiside anatoliyediki tajawuzchilarni qoghlap chiqirip, 1923-yili 10-ayning 29-küni türkiye jumhuriyiti dölitini qurghan.

Hesen jelal güzel ependi "Saba" gézitide élan qilghan "Türkler-2" mawzuluq obzorini mundaq axirlashturidu: sowét ittipaqi yimirilip ottura asiya türkiy jumhuriyetliri musteqil bolghanda ularni tunji tonughan dölet türkiye jumhuriyiti boldi. Bügün türk dunyasi musteqil türkiy jumhuriyetler, aptonom rayon we oblastlardin terkib tapqan bolup, 300 milyon nopusqa ige. Bular islam dunyasining altidin birini, dunya nopusining 5% teshkil qilidu.

"Yéngi türkiye" neshriyatida chiqqan "Türkler-2" namliq eser 3000 bettin terkib tapqan bolup, oqurmenlerning oqushini iltimas qilimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet