Qazaqistanliq Uyghurlar 29-may ghulja weqesi qurbanlirini xatirilidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-05-30
Élxet
Pikir
Share
Print
29-May ghulja weqesi qurbanlirini xatirilesh murasimida siyasetshunas qehriman ghojamberdi sözlimekte. 2017-Yili 28-may, almata.
29-May ghulja weqesi qurbanlirini xatirilesh murasimida siyasetshunas qehriman ghojamberdi sözlimekte. 2017-Yili 28-may, almata.
RFA/Oyghan

Melumki, 1962-yili 29-mayda ghuljida yüz bergen qanliq weqege bu yili 55 yil toldi. Bu küni Uyghur élining ili wilayitidin sowét ittipaqigha chiqip ketmekchi bolghanlarning aldi tosulup, buninggha naraziliq bildürüsh meqsitide ular ili oblastliq partkomgha barghan idi. Lékin ular xitay qoralliq qisimliri teripidin oqqa tutulup, köpligen ademler öltürüldi we yaridar boldi. Bu paji'e hazirqi zaman Uyghur tarixidiki qanliq weqelerning biri bolup hésablinidu. Hazir qazaqistanda yashawatqan Uyghurlar ene shu weqeni eslep, bu paji'e qurbanlirini xatirileshni en'enige aylandurghan.

Shu munasiwet bilen qazaqistanliq Uyghurlar 28-may küni almata shehirining sultanqorghan mehelliside jem bolup, xatirilesh pa'aliyiti ötküzdi. Uninggha almata shehiri we uning etrapidiki yézilardin kelgen wekiller bolup, yüzdin oshuq adem qatnashti. Aldi bilen diniy zat muhemmet hajim ghulja may weqesi qurbanliri hem shundaqla azadliq, erkinlik üchün öz hayatini qurban qilghanlargha atap qur'an oqudi. Deslep doklat bilen sözge chiqqan siyasetshunas qehriman ghojamberdi 29-may ghulja weqesining kélip chiqish sewebliri hem uning aqiwetliri, shundaqla xelq'ara weziyet, xitay da'irilirining Uyghur élida yürgüzüwatqan basturush siyasiti heqqide tepsiliy melumat berdi.

Xatirilesh pa'aliyitide may weqesi guwahchiliridin ataqliq sha'ir abdughopur qutluqof, almata shehirining turghuni aztékin ibrahimof, shundaqla tarixchi qasim mesimi bu heqte öz eslimilirini otturigha qoydi. Ular xitayning dunya miqyasida, shu jümlidin Uyghur diyarida yürgüzüp kéliwatqan köp esirlik siyasiti heqqide öz qarashlirini bildürdi. A. Ibrahimof ghulja weqesi yüz bergende özining 13 yashta bolghanliqini eslep, mundaq dédi: "Bizning mektep qatnash idarisige yéqin idi. Biz mekteptin chiqipla, shu yerge barattuq. Biletke nechche yüz adem turup ketken. Etisi shu yerge qurmaneli keldi. Kishiler uni warqirap, tashlarni étip, u yerdin qoghliwetti. Uningdin kéyin üch mashinida qorallan'ghan xitay eskerliri keldi. Ularghimu tashlarni atti, ularmu chékindi."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan almata shehirining gorniy gigant mehellisining turghuni nurambek barat mezkur pa'aliyet heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Bügünki mejlisimiz yaxshi boldi. Sözligenler özlirining heqiqiy bilimini xelqqe toluq yetküzdi. Bügünki mejlisimiz yashlargha ülge bolidu. Hazir bolsa, buni yashlarning quliqigha quyush bizning wezipimiz. Bu weqeni biz, Uyghurlar, burunmu bilettuq. Buninggha xitayningmu, orusningmu arilashqinini yaxshi bilimiz. Ademler bu yaqqa chiqqanda ene shu zulumdin qorqup, qéchip chiqqanlar köp boldi."

N. Barat shundaqla hazir chonglarning, yeni shu weqe shahitlirining barghanséri aziyip kétiwatqanliqini, shuning üchün mundaq pa'aliyetlerge bolupmu yashlarni köprek jelp qilip, ularning mundaq qanliq weqelerdin sawaq élish lazimliqini ilgiri sürdi.

Almata shehiri turghuni hakimjan aznibaqiyéf ziyaritimizni qobul qilip, bu kebi pa'aliyetler arqiliq weten, erkinlik üchün qurban bolghanlarni eslesh her bir Uyghurning muqeddes wezipisi ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Ghulja may weqeside nurghunlighan qérindashlirimiz shu neq meydanda qurban bolghan. Murasimda shularni esliduq."

1962-Yili ene shu ghuljida yüz bergen 29-may weqesining kélip chiqish sewebliri hem eyni waqitta bolghan weqeler heqqide hazir almata wilayitining qapchighay shehiride istiqamet qiliwatqan, eyni waqitta ashu weqelerning shahiti bolghan hem 1962-yili sowét ittipaqigha kélip yerleshken ataqliq yazghuchi yehya tayirofning éytishiche, 1953-yili sowét rehbiri stalin wapat bolup, uning ornigha xrushyéf chiqqandin kéyin, sowét ittipaqi we xitay otturisidiki munasiwetler barghanséri buzulushqa bashlidi. Sowét ittipaqi teripidin qurulghan "Sowét puqraliri jem'iyiti" özining ghulja, ürümchi we qeshqerdiki bölümliri arqiliq 1955-yildin tartip ilgiri Uyghur élige ötüp ketken sowét puqralirigha pasport tarqitishni uyushturdi. 1962-Yilning etiyaz aylirida bolsa, xelq arisida sowét ittipaqigha héch tosalghusiz chiqip kétish mumkinliki heqqide teshwiqat ishliri élip bérildi.

Yehya tayirof xitay da'irilirining tuyuqsiz 1962-yili 21-mayda sowét puqraliri jem'iyitide tintish yürgüzüp, uning rehberlirini qolgha alghanliqini, shundaqla oblastliq xelq komitéti rehberlikining sowét ittipaqigha bélet sétishni toxtitish toghriliq permanigha xelqning qattiq narazi bolghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Xelq heyran qaldi. 'bu qandaq? her birimizni balidin ayridinglar. Birini anidin ayridinglar. Hemmimiz mangimiz dep turghanda bu ishinglar néme? qandaq chidaymiz buninggha?' déyishti. Shu waqitta qatnash idarisi aldigha herbiy rayonning töt mashinisi kélip toxtidi. Bir xitay turup, 'bu yerdin ketmisenglar oq atimiz' dédi. Qeghezde bolsa shundaq yézilghan. 'sowét ittipaqining puqralirigha shu minuttin tartip öz memlikitige chiqip kétishige ruxset. Uninggha qoralliq küch ishlitilmisun'. Uningda oblastliq xelq komitétining tamghisi bésilghan idi".

Yehya tayirofning éytishiche, oblastliq xelq komitéti rehberlirining qatnash idarisidiki ahalini tinchlandurushqa urunushi netije bermey, ular qaytqan. Emma ghezeplen'gen xelq oblastliq xelq komitétigha qarap mangghanda ulargha yene köpligen ademler qoshulidu. Ular xelq komitéti binasigha yétip barghinida uning derwazilirining békitilgenlikini körüp, téximu ghezepke kelgen hem ichkirige qarap intilgen. Bu peytte ularni paylap yatqan xitay qoshunliri oq chiqarghan. Aqiwette 200din oshuq adem qurban bolghan. Etisi uning qatnashquchilirini omumyüzlük qolgha élish herikiti bashlan'ghanda ahale ammiwi türde sowét ittipaqigha qéchishqa bashlighan. Bu Uyghurlarda "Qach-qach" weqesi dep ataldi.

Gumilyéf namidiki yawro-asiya milliy uniwérsitétining proféssori swétlana kozhirowaning "Qazaqistan Uyghurliri: ötmüshi we bügüni"namliq maqaliside éytilishiche, sowét-xitay chégrasining qorghas rayoni arqiliq sowét ittipaqigha 60 mingdin 80 mingghiche adem qéchip chiqqan. Bu tetqiqatchi shu weqe shahitlirining melumatlirini misal keltürüp, 1953-yildin 1963-yilghiche bolghan ariliqta 200 minggha yéqin ademning qéchip ötkenlikini körsitidu.

Toluq bet