Қизил "мәшрәп" уйғур телевизийә сәнитиниң тәқдирини көрситип бәрди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-11-15
Share
qizil-meshrep.jpg "шинҗаң телевизийә" си "мәшрәп" программисиниң 180-санида партийини күйләп уссул ойнаватқан көрүнүш. (www.uyntv.com Дики мәшрәп программисидин сүрәткә елинған)
Photo: RFA

Йеқиндин буян "шинҗаң телевизийә" си уйғурчә қанилидики программиларму, уйғурларниң сиясий вәзийитини ипадиләп бериватқан болуп, һәр шәнбә тарқитидиған "мәшрәп" программисиниң, 180-сани "биз анар даниси" дегән темида ишлинип, пүтүнләй хитай компартийәси вә хитай һөкүмитигә садақәтмәнлик, миннәтдарлиқ ипадиләнгән. Буниңға инкас қайтурған чәтәлләрдики бәзи уйғур режиссор вә телевизийә хадимлири, әнәнә вә хаслиққа варислиқ қилип келиватқан мәшрәп программисиниң қизиллаштурулушини "уйғур телевизийә сәнити вә уйғур әнәниви мәшрипигә зиянкәшлик қилиниватқанлиқтин дерәк бериду" дәп баһа бәрди шундақла улар өзлириниң уйғур сәнитиниң келәчикигә болған әндишилирини билдүрүшти.

Уйғур хәлқиниң қәдими мираслиридин бири болған мәшрәп юрт юртларда омумлашқан, узақ тарихқа игә әнәниви аммиви көңүл ечиш паалийити болуп һесаблиниду. Униңда сәнәт оюнлири, миллий әнәнә, тәнтәрбийә, әдәбият, таам мәдәнийити қатарлиқлар муҗәссәмләшкән болуп, у әнәниви мәдәнийәт вә әдәп-әхлақ өгитидиған универсал бир мәктәп. Шуңиму уйғурларда "балаңни мәктәпкә, болмиса мәшрәпкә бәр" дәйдиған сөзләрму бар.

Узақ тарихтин буян әвладтин-әвладқа давамлишип кәлгән мәшрәп мәдәнийитидә, охшимиған тарихий вә сиясий дәврләрдә үзүкчилик пәйда болған иди. Уйғур дияри әдәбият-сәнәт асмининиң чолпан юлтузлири, синаристлири-режиссорлири, шаир вә язғучилириниң ортақ тиришчанлиқи билән әнәниви мәшрәп универсал телевизийә сәнити шәклидә сүрәткә елинип, "мәшрәп" телевизийә программиси сүпитидә 2002-йилидин етибарән "шинҗаң телевизийәси 2-қанили" да көрситилишкә башлиған иди.

Илгири уйғур диярида тарқитилған, әмма һазир тохтитилған "чимбулақ тори", "мисраним тори", "ана тупрақ тори" қатарлиқ уйғуртор бәтлиридики мәшрәп телевизийә программисиға берилгән баһалардин, мәзкур программиниң көрүрмәнләрниң ортақ яқтурушиға еришкән, уйғур җәмийитидә иҗтимаий үнүми алаһидә юқири болған бир телевизийә сәнәт программисиға айланғанлиқи мәлум болған иди.

Бу тор бәтләрниң биридә мәшрәп программиси һәққидә: "уйғур әнәниви мәдәнийәтлири күндин-күнгә суслишиватқан вәзийәттә, пәрзәнтлиримиз мана мушу телевизийә программилиридин болсиму әҗдадлириниң қалдурған изналири вә һекмәтлирини көрүп тәрбийә алалайду, мәшрәп программисиға берилгән сәнәт номурлириниң болупму итот, нахша қатарлиқларниң сәвийисиниң юқирилиқи вә тәрбийиви әһмийитиниң яхшилиқидин нурғунлиған кәмчилликләр вә җәмийәттики яман хаһишлар сөкүп ташлинип кишиләргә мәлум җәһәттин йетәкчилик ролини ойнап келиватиду. Демәк мәшрәп программиси юқири сәвийидики чолпанлиримиз билән көпрәк учраштуруп келиватиду," дегәндәк юқири баһалар берилгән.

Һалбуки аңлиғучилиримизниң инкаслири вә йоллиған учурлириға қариғанда, мәшрәп программисиниң 4-ноябир күни тарқитилған "биз анар даниси" дегән темидики 180-сани, уйғур телевизийәсиниң пүтүнләй сиясий тәшвиқатқа йүзләнгәнликини, шундақла һазирқи уйғур мәдәнийәт-сәнитиниң еғир вәзийитини көрситип бәргән.

"биз анар даниси" намлиқ мәшрәп программисида, риясәтчиләрниң әслидики миллий алаһидилик гәвдиләнгән кийимләрдин әсәрму йоқ, һәтта уйғур допписиниму киймигән риясәтчиләрниң қизил баянлири билән башланған программиниң тунҗи сәнәт номуриға уйғур яш нахшичиларниң орунлишидики "өрлә җуңхуа" дегән нахша орунлаштурулған.

Барлиқ нахша-усул, итот һәтта балилар сәнәт номуриму охшаш, һәммисила хитайниң қизил дөләт байриқини сөйүш вә милләтләр иттипақлиқини тема қилған болуп, бу хил қизил еқимдики сәнәт номурлири арилириға телевизийә истансисидики онлиған даңлиқ уйғур риясәтчи, дикторларниң яндаш сиясий баянлири кириштүрүлгән. Бу программини көргән инкас билдүргүчиләрниң ейтишичә, күчлүк сиясий тәшвиқат ипадиләнгән бу мәшрәп программиси көрүрмәнләрниң мәниви тәшналиқини қандуралмайла қалмастин, үмидсизләндүргәнлики һәтта бизар қилғанлиқи мәлум.

Илгири уйғур қәдимий хәлқ мәшрәплирини қезип, рәтләп, "уйғур мәшрипи" һәққидә мәхсус ғәйрий маддий мәдәнийәт типидики телевизийә программилири, чоң типтики сәнәт кечиликлиригә режиссорлуқ қилған режиссор шаир, таһир һамут, йеқинда америкиға кәлгән болуп, униң билишичә, мәшрәп универсал телевизийә сәнәт программисиниң җамаәтчилик ичидики тәсири зор болушидин сирт, өз нөвитидә йәнә уйғур хәлқ мәшрәплирини қезиш, рәтләш, сүрәткә елиш, хәлқ ичидики қабилийәтлик талантлиқ шәхсләрни байқаш, уйғур мәдәнийити, тарихидики уйғурлардин чиққан мәшһур шәхс, алим әдибләрни тонуштурушта бәлгилик рол ойниған. Әмма кейинки вақитларда мәшрәп программисиниң әсли характериму өзгиришкә башлиған.

Таһир һамут әпәнди: "мәшрәп программисини қизиллаштуруш, бүгүнла болған иш әмәс, алдинқи мәзгилләрдиму барлиқ уйғур радийо-телевизийә программилириға чәк қоюш, уйғур миллий кимликини тәкитлимәслик тәләплири қоюлуп кәлгән. Милләтләр иттипақлиқи дегән баһаниләрдә уйғурчә программиларға хитайчә номурларни қошуш, барлиқ уйғурчә программиларниң астиға хитайчә хәт бесишқа охшашлар башланғили хели болған" дәйду
Униң қаришичә, "башқа программиларға қариғанда мәшрәп программиси миллий хусусийәткә игә бир программа, әмди һазир буниңму қизиллишиши, хитай компартийәсиниң тәшвиқатлириға маслаштурулуши уйғур телевизийә сәнитигә қарита бузғунчилиқ, шундақла пүткүл уйғур телевизийә вә мәдәнийәт сәнитиниң бир трагедийәси".

Таһир һамут йәнә "һазирқи әһваллардин қариғанда, хитай һөкүмитиниң уйғур мәдәнийәт сәнәт, радио телевизийә саһәсидики бузғунчилиқи техиму күчийиши мумкин һәтта бир қанчә йиллардин кейин уйғур тилидики телевизийә программилириму әмәлдин қалдурулуши мумкин..." дегән пәрәзлирини оттуриға қойди.

Голландийәдин тарқитилидиған нида тор радиосиниң қурғучиси, "шинҗаң телевизийә истансиси" ниң сабиқ аваз режиссори вә артиси абдусалам нияз әпәнди мәшрәп программисиниң "биз анар даниси" дегән санидин уйғур телевизийә сәнитиниң қараңғулуққа патқанлиқини көргәнлики вә толиму әпсусланғанлиқини билдүрди.

Абдусалам әпәндиниң ейтишичә, "шинҗаң телевизийә истансиси" хитай компартийәсиниң уйғур дияридики әң чоң тәшвиқат васитиси болушиға қаримай, йәнила униңда хизмәт қиливатқан қабилийәтлик уйғур режиссор вә башқа телевизийә хадимлири, тар имканлар ичидин йол издәп уйғур мәдәнийитигә варислиқ қилиш, хәлқниң мәниви тәшналиқини қандуруш үчүн тиришчанлиқ көрситип кәлмәктә. "мәшрәп" программисиниң йолға қоюлуши дәл буниң бир ипадиси болған.

Абдусалам әпәндиниң ейтишичә, гәрчә 1997-йили 5-феврал ғулҗа вәқәси билән уйғур әнәниви мәшрипи хитай тәрипидин чәкләнгән болсиму, шинҗаң телевизийә истансиси уюштурған "мәшрәп" программиси арқилиқ, әнәниви мәшрәпләр юрт-юртларда охшимиған шәкилләрдә өткүзүлүп, уйғур дияри миқясида мәшрәп әнәнисиниң қайтидин җанлинишиға түрткә болған.

Әмма йеқинқи йилларда мәшрәп программисиниң, режиссорлири алмаштурулуп, программа шәкил вә ипадиләш җәһәтләрдә қайта рәтлинип, мәзмун җәһәттин сиясий мәзмунлар, шәкил җәһәттин нәғмә-нава асасий салмақни игилигән. Мәшрәп программисиниң әслидики әнәнисигә варислиқ қилалмаслиқи сәвәблик, униң иҗтимаий үнүмиму төвәнләшкә башлиған.

Абдусалам әпәнди "әмдиликтә мәшрәп программиси қизиллаштурулуши билән әһмийитини вә ролини техиму йоқитиду" дәп хуласилиди.

"шинҗаң телевизийә истансиси" ниң сабиқ режиссори һазир хәлқара қәләмкәшләр тәшкилатиниң тил вә тәрҗимә бөлүми директори қәйсәр өзһун әпәнди иҗтимаий таратқулардин уйғур телевизийәсидики өзгиришләрни көзитип келиватқан болуп, у: "мәшрәп программисиниң хитай һөкүмити тәрипидин пүтүнләй монопол қилиниши, уйғур телевизийәчилики, уйғур сәнитиниң пүтүнләй хитайниң контроллуқиға өткәнликиниң ипадиси болупла қалмай, өз нөвитидә уйғур мәшрипидин ибарәт уйғур әнәниви мәдәнийәт мирасиниң давамлишишиниңму тосқунлуққа учрайдиғанлиқидин дерәк бериду." дегән қарашлирини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт