Qizil "Meshrep" Uyghur téléwiziye sen'itining teqdirini körsitip berdi

Muxbirimiz gülchéhre
2017-11-15
Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjang téléwiziye" si "Meshrep" programmisining 180-sanida partiyini küylep ussul oynawatqan körünüsh. (www.uyntv.com Diki meshrep programmisidin süretke élin'ghan)
"Shinjang téléwiziye" si "Meshrep" programmisining 180-sanida partiyini küylep ussul oynawatqan körünüsh. (www.uyntv.com Diki meshrep programmisidin süretke élin'ghan)
Photo: RFA

Yéqindin buyan "Shinjang téléwiziye" si Uyghurche qanilidiki programmilarmu, Uyghurlarning siyasiy weziyitini ipadilep bériwatqan bolup, her shenbe tarqitidighan "Meshrep" programmisining, 180-sani "Biz anar danisi" dégen témida ishlinip, pütünley xitay kompartiyesi we xitay hökümitige sadaqetmenlik, minnetdarliq ipadilen'gen. Buninggha inkas qayturghan chet'ellerdiki bezi Uyghur rézhissor we téléwiziye xadimliri, en'ene we xasliqqa warisliq qilip kéliwatqan meshrep programmisining qizillashturulushini "Uyghur téléwiziye sen'iti we Uyghur en'eniwi meshripige ziyankeshlik qiliniwatqanliqtin dérek béridu" dep baha berdi shundaqla ular özlirining Uyghur sen'itining kélechikige bolghan endishilirini bildürüshti.

Uyghur xelqining qedimi mirasliridin biri bolghan meshrep yurt yurtlarda omumlashqan, uzaq tarixqa ige en'eniwi ammiwi köngül échish pa'aliyiti bolup hésablinidu. Uningda sen'et oyunliri, milliy en'ene, tenterbiye, edebiyat, ta'am medeniyiti qatarliqlar mujessemleshken bolup, u en'eniwi medeniyet we edep-exlaq ögitidighan uniwérsal bir mektep. Shungimu Uyghurlarda "Balangni mektepke, bolmisa meshrepke ber" deydighan sözlermu bar.

Uzaq tarixtin buyan ewladtin-ewladqa dawamliship kelgen meshrep medeniyitide, oxshimighan tarixiy we siyasiy dewrlerde üzükchilik peyda bolghan idi. Uyghur diyari edebiyat-sen'et asminining cholpan yultuzliri, sinaristliri-rézhissorliri, sha'ir we yazghuchilirining ortaq tirishchanliqi bilen en'eniwi meshrep uniwérsal téléwiziye sen'iti sheklide süretke élinip, "Meshrep" téléwiziye programmisi süpitide 2002-yilidin étibaren "Shinjang téléwiziyesi 2-qanili" da körsitilishke bashlighan idi.

Ilgiri Uyghur diyarida tarqitilghan, emma hazir toxtitilghan "Chimbulaq tori", "Misranim tori", "Ana tupraq tori" qatarliq Uyghurtor betliridiki meshrep téléwiziye programmisigha bérilgen bahalardin, mezkur programmining körürmenlerning ortaq yaqturushigha érishken, Uyghur jem'iyitide ijtima'iy ünümi alahide yuqiri bolghan bir téléwiziye sen'et programmisigha aylan'ghanliqi melum bolghan idi.

Bu tor betlerning biride meshrep programmisi heqqide: "Uyghur en'eniwi medeniyetliri kündin-kün'ge suslishiwatqan weziyette, perzentlirimiz mana mushu téléwiziye programmiliridin bolsimu ejdadlirining qaldurghan iznaliri we hékmetlirini körüp terbiye alalaydu, meshrep programmisigha bérilgen sen'et nomurlirining bolupmu itot, naxsha qatarliqlarning sewiyisining yuqiriliqi we terbiyiwi ehmiyitining yaxshiliqidin nurghunlighan kemchillikler we jem'iyettiki yaman xahishlar söküp tashlinip kishilerge melum jehettin yétekchilik rolini oynap kéliwatidu. Démek meshrep programmisi yuqiri sewiyidiki cholpanlirimiz bilen köprek uchrashturup kéliwatidu," dégendek yuqiri bahalar bérilgen.

Halbuki anglighuchilirimizning inkasliri we yollighan uchurlirigha qarighanda, meshrep programmisining 4-noyabir küni tarqitilghan "Biz anar danisi" dégen témidiki 180-sani, Uyghur téléwiziyesining pütünley siyasiy teshwiqatqa yüzlen'genlikini, shundaqla hazirqi Uyghur medeniyet-sen'itining éghir weziyitini körsitip bergen.

"Biz anar danisi" namliq meshrep programmisida, riyasetchilerning eslidiki milliy alahidilik gewdilen'gen kiyimlerdin esermu yoq, hetta Uyghur doppisinimu kiymigen riyasetchilerning qizil bayanliri bilen bashlan'ghan programmining tunji sen'et nomurigha Uyghur yash naxshichilarning orunlishidiki "Örle jungxu'a" dégen naxsha orunlashturulghan.

Barliq naxsha-usul, itot hetta balilar sen'et nomurimu oxshash, hemmisila xitayning qizil dölet bayriqini söyüsh we milletler ittipaqliqini téma qilghan bolup, bu xil qizil éqimdiki sen'et nomurliri arilirigha téléwiziye istansisidiki onlighan dangliq Uyghur riyasetchi, diktorlarning yandash siyasiy bayanliri kirishtürülgen. Bu programmini körgen inkas bildürgüchilerning éytishiche, küchlük siyasiy teshwiqat ipadilen'gen bu meshrep programmisi körürmenlerning meniwi teshnaliqini qanduralmayla qalmastin, ümidsizlendürgenliki hetta bizar qilghanliqi melum.

Ilgiri Uyghur qedimiy xelq meshreplirini qézip, retlep, "Uyghur meshripi" heqqide mexsus gheyriy maddiy medeniyet tipidiki téléwiziye programmiliri, chong tiptiki sen'et kéchiliklirige rézhissorluq qilghan rézhissor sha'ir, tahir hamut, yéqinda amérikigha kelgen bolup, uning bilishiche, meshrep uniwérsal téléwiziye sen'et programmisining jama'etchilik ichidiki tesiri zor bolushidin sirt, öz nöwitide yene Uyghur xelq meshreplirini qézish, retlesh, süretke élish, xelq ichidiki qabiliyetlik talantliq shexslerni bayqash, Uyghur medeniyiti, tarixidiki Uyghurlardin chiqqan meshhur shexs, alim ediblerni tonushturushta belgilik rol oynighan. Emma kéyinki waqitlarda meshrep programmisining esli xaraktérimu özgirishke bashlighan.

Tahir hamut ependi: "Meshrep programmisini qizillashturush, bügünla bolghan ish emes, aldinqi mezgillerdimu barliq Uyghur radiyo-téléwiziye programmilirigha chek qoyush, Uyghur milliy kimlikini tekitlimeslik telepliri qoyulup kelgen. Milletler ittipaqliqi dégen bahanilerde Uyghurche programmilargha xitayche nomurlarni qoshush, barliq Uyghurche programmilarning astigha xitayche xet bésishqa oxshashlar bashlan'ghili xéli bolghan" deydu
Uning qarishiche, "Bashqa programmilargha qarighanda meshrep programmisi milliy xususiyetke ige bir programma, emdi hazir buningmu qizillishishi, xitay kompartiyesining teshwiqatlirigha maslashturulushi Uyghur téléwiziye sen'itige qarita buzghunchiliq, shundaqla pütkül Uyghur téléwiziye we medeniyet sen'itining bir tragédiyesi".

Tahir hamut yene "Hazirqi ehwallardin qarighanda, xitay hökümitining Uyghur medeniyet sen'et, radi'o téléwiziye sahesidiki buzghunchiliqi téximu küchiyishi mumkin hetta bir qanche yillardin kéyin Uyghur tilidiki téléwiziye programmilirimu emeldin qaldurulushi mumkin..." dégen perezlirini otturigha qoydi.

Gollandiyedin tarqitilidighan nida tor radi'osining qurghuchisi, "Shinjang téléwiziye istansisi" ning sabiq awaz rézhissori we artisi abdusalam niyaz ependi meshrep programmisining "Biz anar danisi" dégen sanidin Uyghur téléwiziye sen'itining qarangghuluqqa patqanliqini körgenliki we tolimu epsuslan'ghanliqini bildürdi.

Abdusalam ependining éytishiche, "Shinjang téléwiziye istansisi" xitay kompartiyesining Uyghur diyaridiki eng chong teshwiqat wasitisi bolushigha qarimay, yenila uningda xizmet qiliwatqan qabiliyetlik Uyghur rézhissor we bashqa téléwiziye xadimliri, tar imkanlar ichidin yol izdep Uyghur medeniyitige warisliq qilish, xelqning meniwi teshnaliqini qandurush üchün tirishchanliq körsitip kelmekte. "Meshrep" programmisining yolgha qoyulushi del buning bir ipadisi bolghan.

Abdusalam ependining éytishiche, gerche 1997-yili 5-féwral ghulja weqesi bilen Uyghur en'eniwi meshripi xitay teripidin cheklen'gen bolsimu, shinjang téléwiziye istansisi uyushturghan "Meshrep" programmisi arqiliq, en'eniwi meshrepler yurt-yurtlarda oxshimighan shekillerde ötküzülüp, Uyghur diyari miqyasida meshrep en'enisining qaytidin janlinishigha türtke bolghan.

Emma yéqinqi yillarda meshrep programmisining, rézhissorliri almashturulup, programma shekil we ipadilesh jehetlerde qayta retlinip, mezmun jehettin siyasiy mezmunlar, shekil jehettin neghme-nawa asasiy salmaqni igiligen. Meshrep programmisining eslidiki en'enisige warisliq qilalmasliqi seweblik, uning ijtima'iy ünümimu töwenleshke bashlighan.

Abdusalam ependi "Emdilikte meshrep programmisi qizillashturulushi bilen ehmiyitini we rolini téximu yoqitidu" dep xulasilidi.

"Shinjang téléwiziye istansisi" ning sabiq rézhissori hazir xelq'ara qelemkeshler teshkilatining til we terjime bölümi diréktori qeyser özhun ependi ijtima'iy taratqulardin Uyghur téléwiziyesidiki özgirishlerni közitip kéliwatqan bolup, u: "Meshrep programmisining xitay hökümiti teripidin pütünley monopol qilinishi, Uyghur téléwiziyechiliki, Uyghur sen'itining pütünley xitayning kontrolluqigha ötkenlikining ipadisi bolupla qalmay, öz nöwitide Uyghur meshripidin ibaret Uyghur en'eniwi medeniyet mirasining dawamlishishiningmu tosqunluqqa uchraydighanliqidin dérek béridu." dégen qarashlirini otturigha qoydi.

Toluq bet