Алмутада абдулла розибақийеф туғулғанлиқиниң 120 йиллиқи хатириләнди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-10-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Абдулла розибақийәф туғулғанлиқиниң 120 йиллиқиға бәғишланған йиғиндин бир көрүнүш. 2017-Йил 26-өктәбир, алмата, қазақистан.
Абдулла розибақийәф туғулғанлиқиниң 120 йиллиқиға бәғишланған йиғиндин бир көрүнүш. 2017-Йил 26-өктәбир, алмата, қазақистан.
RFA/Oyghan

26-Өктәбирдә алмутадики достлуқ өйидә дөләт вә җәмийәт әрбаби абдулла розибақийеф туғулғанлиқиниң 120 йиллиқиға беғишланған «абдулла розибақийефниң һаяти вә паалийити» намлиқ илмий муһакимә йиғини болуп өтти.

Мәзкур илмий йиғинни қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи вә р. Сулайменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уюштурди. Мәзкур илмий муһакимә йиғинини алмута шәһири абдулла розибақийеф намидики 153-мәктәп, «мир» нәшрият өйи, «туран» җәмийәтлик фонди, уйғурларниң миллий бирләшмиси, қазақистан уйғур яшлар бирлики вә қуддус ғоҗамяроф намидики академийилик дөләт уйғур музикилиқ комедийә тиятири тәрипидин қоллап-қуввәтләнди. Йиғинға зиялийлар, җәмийәтләр вәкиллири, оттура вә алий мәктәпләрниң оқутқучилири, яшлар қатнашти. 

А. Розибақийефниң тәвәллутини өткүзүш бойичә тәшкилий һәйәтниң рәиси, алмута шәһәрлик алий кеңишиниң әзаси шавкәт өмәрофниң ейтишичә, буниңдин бир ай илгири җумһурийәтлик мәдәнийәт мәркизи йенида мәхсус комиссийә қурулуп, абдулла розибақийефқа беғишланған бир қатар паалийәтләрни бәлгилигән иди. 

Бу паалийәтләр һәққидә радийомиз зияритини қобул қилған шавкәт өмәроф мундақ деди: «биз өктәбир ейини ‹розибақийеф ейи' дәп елан қилдуқ. ‹Уйғур авази' ниң һәр бир санида абдулла розибақийеф тоғрилиқ наһайити яхши материяллар бесилип чиқти. Шундақла алмута шәһириниң чоң гезити ‹алмута ахшими' гезитидә қазақ тилида чоң мақалә бесилди һәм уйғур мәктәплиригә мушу ай ичидә өткүзүлидиған паалийәтләрниң пиланлири чүшүрүлди. Буниңға илмий муһакимә йиғинлири, муназириләр, абдулла розибақийефниң әмгәклирини өгиниш тоғрилиқ көплигән паалийәтләр чүшүрүлүп, уларниң йәкүни 30-өктәбирдә абдулла розибақийеф мәктипидә чиқирилиду, йәни барлиқ мәктәпләрдин кәлгән оқуғучиларниң а. Розибақийеф һаятиниң үч саһәси бойичә илмий-тәтқиқат ишлириниң йәкүни чиқирилиду, йәнә униң һаяти тоғрилиқ бәс-муназирә болиду вә муәллимләрниң дәрс бериш услублири бойичә синип саәтлирини бәлгиләйду вә тәстиқлайду.»

Шавкәт өмәроф тәшкилий һәйәт бәлгилигән паалийәтләрниң бири илмий муһакимә йиғини болуп, буниңға көпинчә алимларниң җәлп қилинғанлиқини билдүрди. 

Йиғинни киришмә сөз билән ачқан р. Сулайменоф намидики шәрқшунаслиқ институти мудириниң илмий ишлар бойичә орунбасари ғалимҗан дүйсен қазақистанда өткән әсирниң башлирида йүз бәргән сиясий өзгиришләрдә а. Розибақийефниң муһим рол ойниғанлиқини, мустәқил қазақистан мәмликитиниң қурулушида а. Розибақийефниңму мунасип орни бар икәнликини, шуниң үчүн уни пәқәт уйғур хәлқиниңла әмәс, пүткүл қазақистан хәлқиниң пәрзәнти дәп тонуйдиғанлиқини билдүрди. 

Йиғинниң омумий қисмида сөзгә чиққан уйғуршунас алим, тарих пәнлириниң намзати мунир ерзин өзиниң «а. Розибақийеф-уйғур хәлқиниң улуғ пәрзәнти» намлиқ доклатида а. Розибақийефниң инқилабий паалийитини юқири баһалап, уни уйғурларниң бир даһийси дәп қарайдиғанлиқини, болупму оттура асиядики уйғурларни бирләштүрүштә, уларниң мәдәнийитиниң барлиқ саһәлирини раваҗландурушта униң төһписиниң чоң икәнликини, униң исминиң мушу күнгичә алаһидә тилға елинип келиватқанлиқини оттуриға қойди. Униң ейтишичә, а. Розибақийеф уйғур миллий мәтбуатниң шәкиллинишигә чоң төһпә қошқан сиясий әрбабтур. 

Йиғинниң иккинчи қисмида сөзгә чиққан сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди, «а. Розибақийеф-дөләт вә сиясий әрбаб» дегән доклатида а. Розибақийефниң 18-20 яшлирида алмутада миллий маарипни, мәтбуатни, әдәбиятни раваҗландуруш мәқситидә «уйғур җәмийити» ни қурғанлиқини, ташкәнт, сәмәрқәнт, бухара, қоқән, әнҗан қатарлиқ шәһәрләрдики уйғурларни арилап, уйғур мәсилисини таратқанлиқини тәкитлиди. Шундақла униң «алтишәһәр-җуңғарийә ишчилириниң инқилабий иттипақи» ни тәшкилләп, оттура асия вә уйғур елида яшаватқан уйғурларни бирләштүрүш йолида көп әмгәк қилғанлиқини илгири сүрди. 

Йиғинда ахбарат технологийилири хәлқара университетиниң ярдәмчи профессори руфат бувдиноф, а. Розибақийефниң публистикилиқ әсәрлиридә уйғур хәлқиниң тарихиға, мәдәнийитигә, маарипи вә әдәбиятиға аит муһим мәсилиләрниң орун елип, уларниң бүгүнгичә өз әһмийитини йоқатмиғанлиқини тәкитлисә, «өрлеу» вилайәтлик муәллимләрниң кәспини мукәммәлләштүрүш институтиниң хадими руслан арзийеф өз доклатида а. Розибақийефниң уйғурларниң бир пүтүн әдәбий тилини қолға кәлтүрүштә көп һәрикәт қилғанлиқини тәкитлиди. А. Розибақийеф пүткүл уйғурлар бир сөзниң мәнисини бирдәк чүшәнгән чағда, у сөзләр қәтий бәлгиләнгән мәхсус қаидиләр ичигә киргән һаләттә уйғур тилиниң рәсмийлишип, түзүлүши мумкинликини илгири сүргән иди. 

Радийомиз зияритини қобул қилған а. Розибақийеф намидики 153-мәктәп мудириниң илмий-методикилиқ иш бойичә орунбасари, тарих пәнлириниң намзати абидәм асқарованиң ейтишичә, өткән әсирниң башлирида, йәни биринчи җаһан урушиниң башлиниш мунасивити билән рус падишаһи 1916-йили оттура асия аһалисидин әрләрни «қара ишқа» сәпәрвәр қилиш тоғрилиқ пәрман чиқарған иди. Әмма буниңға қазақ, қирғиз, уйғур вә башқиму хәлқләр қарши чиқип, қораллиқ қозғилаң көтүргән болсиму, бу қаршилиқ рус әскәрлири тәрипидин рәһимсиз бастурулди. 1918-Йили болса, йәттису уйғурлири совет һакимийитигә қарши чиқти дегән баһанә билән қизил қораллиқ әтрәтлириниң уйғур йезилирини қирғин қилиши хәлқтә «ату паҗиәси» дәп нам алди. Әнә шу вәқәләрдин кейин аһалиниң көп қисми қошна уйғур елигә көчүп кетишкә мәҗбур болған иди. А. Асқарова, а. Розибақийефниң әнә шу уйғурларни йәттисуға яндуруп келишкә тиришқанлиқини ейтип, мундақ деди: «түркистан һөкүмити йәттисуға шинҗаңдин 300 миң адәмни көчүрүп чиқишни көздә тутиду вә 1920-йили мартта шинҗаңға комиссийә әвәтилиду. Уни а. Розибақийеф башқуриду. У хитай тилини билгән адәм. Нәтиҗидә комиссийә 250 миң адәмни йәттисуға көчүрүп чиқиду». 

Йиғинға қатнашқан доклатчилар шундақла а. Розибақийефниң дөләт вә сиясий әрбаб сүпитидә мәмликәт вә партийиниң рәһбәрлик органлирида көп ишлигәнликини, қазақистанниң иқтисадий тәрәққиятиға қошқан төһписини, униң көплигән миллий мәсилиләргә, йәни уйғурларниң тил-имла қаидилиригә, миллий кимликигә аит мәсилиләргә көп көңүл бөлгәнликини оттуриға қойди.

Толуқ бәт