Almutada abdulla rozibaqiyéf tughulghanliqining 120 yilliqi xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-10-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Abdulla rozibaqiyef tughulghanliqining 120 yilliqigha beghishlan'ghan yighindin bir körünüsh. 2017-Yil 26-öktebir, almata, qazaqistan.
Abdulla rozibaqiyef tughulghanliqining 120 yilliqigha beghishlan'ghan yighindin bir körünüsh. 2017-Yil 26-öktebir, almata, qazaqistan.
RFA/Oyghan

26-Öktebirde almutadiki dostluq öyide dölet we jem'iyet erbabi abdulla rozibaqiyéf tughulghanliqining 120 yilliqigha béghishlan'ghan "Abdulla rozibaqiyéfning hayati we pa'aliyiti" namliq ilmiy muhakime yighini bolup ötti.

Mezkur ilmiy yighinni qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi we r. Sulayménof namidiki sherqshunasliq instituti uyushturdi. Mezkur ilmiy muhakime yighinini almuta shehiri abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep, "Mir" neshriyat öyi, "Turan" jem'iyetlik fondi, Uyghurlarning milliy birleshmisi, qazaqistan Uyghur yashlar birliki we quddus ghojamyarof namidiki akadémiyilik dölet Uyghur muzikiliq komédiye tiyatiri teripidin qollap-quwwetlendi. Yighin'gha ziyaliylar, jem'iyetler wekilliri, ottura we aliy mekteplerning oqutquchiliri, yashlar qatnashti. 

A. Rozibaqiyéfning tewellutini ötküzüsh boyiche teshkiliy hey'etning re'isi, almuta sheherlik aliy kéngishining ezasi shawket ömerofning éytishiche, buningdin bir ay ilgiri jumhuriyetlik medeniyet merkizi yénida mexsus komissiye qurulup, abdulla rozibaqiyéfqa béghishlan'ghan bir qatar pa'aliyetlerni belgiligen idi. 

Bu pa'aliyetler heqqide radiyomiz ziyaritini qobul qilghan shawket ömerof mundaq dédi: "Biz öktebir éyini 'rozibaqiyéf éyi' dep élan qilduq. 'Uyghur awazi' ning her bir sanida abdulla rozibaqiyéf toghriliq nahayiti yaxshi matériyallar bésilip chiqti. Shundaqla almuta shehirining chong géziti 'almuta axshimi' gézitide qazaq tilida chong maqale bésildi hem Uyghur mekteplirige mushu ay ichide ötküzülidighan pa'aliyetlerning pilanliri chüshürüldi. Buninggha ilmiy muhakime yighinliri, munaziriler, abdulla rozibaqiyéfning emgeklirini öginish toghriliq köpligen pa'aliyetler chüshürülüp, ularning yeküni 30-öktebirde abdulla rozibaqiyéf mektipide chiqirilidu, yeni barliq mekteplerdin kelgen oqughuchilarning a. Rozibaqiyéf hayatining üch sahesi boyiche ilmiy-tetqiqat ishlirining yeküni chiqirilidu, yene uning hayati toghriliq bes-munazire bolidu we mu'ellimlerning ders bérish uslubliri boyiche sinip sa'etlirini belgileydu we testiqlaydu."

Shawket ömerof teshkiliy hey'et belgiligen pa'aliyetlerning biri ilmiy muhakime yighini bolup, buninggha köpinche alimlarning jelp qilin'ghanliqini bildürdi. 

Yighinni kirishme söz bilen achqan r. Sulayménof namidiki sherqshunasliq instituti mudirining ilmiy ishlar boyiche orunbasari ghalimjan düysén qazaqistanda ötken esirning bashlirida yüz bergen siyasiy özgirishlerde a. Rozibaqiyéfning muhim rol oynighanliqini, musteqil qazaqistan memlikitining qurulushida a. Rozibaqiyéfningmu munasip orni bar ikenlikini, shuning üchün uni peqet Uyghur xelqiningla emes, pütkül qazaqistan xelqining perzenti dep tonuydighanliqini bildürdi. 

Yighinning omumiy qismida sözge chiqqan Uyghurshunas alim, tarix penlirining namzati munir érzin özining "A. Rozibaqiyéf-Uyghur xelqining ulugh perzenti" namliq doklatida a. Rozibaqiyéfning inqilabiy pa'aliyitini yuqiri bahalap, uni Uyghurlarning bir dahiysi dep qaraydighanliqini, bolupmu ottura asiyadiki Uyghurlarni birleshtürüshte, ularning medeniyitining barliq sahelirini rawajlandurushta uning töhpisining chong ikenlikini, uning ismining mushu kün'giche alahide tilgha élinip kéliwatqanliqini otturigha qoydi. Uning éytishiche, a. Rozibaqiyéf Uyghur milliy metbu'atning shekillinishige chong töhpe qoshqan siyasiy erbabtur. 

Yighinning ikkinchi qismida sözge chiqqan siyasetshunas qehriman ghojamberdi, "A. Rozibaqiyéf-dölet we siyasiy erbab" dégen doklatida a. Rozibaqiyéfning 18-20 yashlirida almutada milliy ma'aripni, metbu'atni, edebiyatni rawajlandurush meqsitide "Uyghur jem'iyiti" ni qurghanliqini, tashkent, semerqent, buxara, qoqen, enjan qatarliq sheherlerdiki Uyghurlarni arilap, Uyghur mesilisini taratqanliqini tekitlidi. Shundaqla uning "Altisheher-jungghariye ishchilirining inqilabiy ittipaqi" ni teshkillep, ottura asiya we Uyghur élida yashawatqan Uyghurlarni birleshtürüsh yolida köp emgek qilghanliqini ilgiri sürdi. 

Yighinda axbarat téxnologiyiliri xelq'ara uniwérsitétining yardemchi proféssori rufat buwdinof, a. Rozibaqiyéfning publistikiliq eserliride Uyghur xelqining tarixigha, medeniyitige, ma'aripi we edebiyatigha a'it muhim mesililerning orun élip, ularning bügün'giche öz ehmiyitini yoqatmighanliqini tekitlise, "Örléu" wilayetlik mu'ellimlerning kespini mukemmelleshtürüsh institutining xadimi ruslan arziyéf öz doklatida a. Rozibaqiyéfning Uyghurlarning bir pütün edebiy tilini qolgha keltürüshte köp heriket qilghanliqini tekitlidi. A. Rozibaqiyéf pütkül Uyghurlar bir sözning menisini birdek chüshen'gen chaghda, u sözler qet'iy belgilen'gen mexsus qa'idiler ichige kirgen halette Uyghur tilining resmiyliship, tüzülüshi mumkinlikini ilgiri sürgen idi. 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan a. Rozibaqiyéf namidiki 153-mektep mudirining ilmiy-métodikiliq ish boyiche orunbasari, tarix penlirining namzati abidem asqarowaning éytishiche, ötken esirning bashlirida, yeni birinchi jahan urushining bashlinish munasiwiti bilen rus padishahi 1916-yili ottura asiya ahalisidin erlerni "Qara ishqa" seperwer qilish toghriliq perman chiqarghan idi. Emma buninggha qazaq, qirghiz, Uyghur we bashqimu xelqler qarshi chiqip, qoralliq qozghilang kötürgen bolsimu, bu qarshiliq rus eskerliri teripidin rehimsiz basturuldi. 1918-Yili bolsa, yettisu Uyghurliri sowét hakimiyitige qarshi chiqti dégen bahane bilen qizil qoralliq etretlirining Uyghur yézilirini qirghin qilishi xelqte "Atu paji'esi" dep nam aldi. Ene shu weqelerdin kéyin ahalining köp qismi qoshna Uyghur élige köchüp kétishke mejbur bolghan idi. A. Asqarowa, a. Rozibaqiyéfning ene shu Uyghurlarni yettisugha yandurup kélishke tirishqanliqini éytip, mundaq dédi: "Türkistan hökümiti yettisugha shinjangdin 300 ming ademni köchürüp chiqishni közde tutidu we 1920-yili martta shinjanggha komissiye ewetilidu. Uni a. Rozibaqiyéf bashquridu. U xitay tilini bilgen adem. Netijide komissiye 250 ming ademni yettisugha köchürüp chiqidu". 

Yighin'gha qatnashqan doklatchilar shundaqla a. Rozibaqiyéfning dölet we siyasiy erbab süpitide memliket we partiyining rehberlik organlirida köp ishligenlikini, qazaqistanning iqtisadiy tereqqiyatigha qoshqan töhpisini, uning köpligen milliy mesililerge, yeni Uyghurlarning til-imla qa'idilirige, milliy kimlikige a'it mesililerge köp köngül bölgenlikini otturigha qoydi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet