Rusiyelik Uyghur hemrajan zayitof: mektepte sekkiz yil oqughan tilim héch özgermidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-12-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Ana tilim murasimidin körünüsh.
Ana tilim murasimidin körünüsh.
RFA/Oyghan

Hazir rusiyening moskwa, sankt-pétérburqa oxshash chong sheherliride istiqamet qiliwatqan Uyghurlar jama'etchilik aktiplirini saylap, jem'iyetlik uyushmilar qurup, milliy örp-adetlerni, medeniyetni saqlash we rawajlandurush yönilishide her xil ishlarni élip barmaqta. Mesilen, moskwa shehiride orunlashqan "Uyghurlarning milliy-medeniyet birleshmisi" rusiye Uyghurlirigha wakaletlik qilidighan jem'iyetlik teshkilat.

Sankt-pétérburg shehirining turghuni hemrajan zayitof 1982-yili xizmet babi bilen qazaqistandin köchüp kélip, olturaqliship qalghan Uyghurlarning biridur. Uning éytishiche, momisi almata wilayitining chélek tewesige qarashliq maliway yézisidin bolup, uning yoldishi isidulla 1918-yili yüz bergen atu paji'eside qizil eskerler teripidin lawar yézisida chépip öltürülgen iken. Uning momisi shuning bilen maliwayda mengsür dégen kishige turmushqa chiqqandin kéyin, ularning a'ilisi 30-yillarda ewj alghan kolléktiplashturush siyasiti aqiwitide yüz bergen acharchiliq sewebidin Uyghur élige köchüp ketmekchi bolghan, amma yarkent tewesige qarashliq xonixay yézisida turup qalghan. H. Zayitof 1953-yili kichik chighan yézisida dunyagha kelgen. U mektepni püttürgendin kéyin, taldiqorghan yéza igiliki téxnikomigha oqushqa chüshüp, uni 1974-yili tamamlighan. Merkiziy qazaqistanda jézqazghan oblasti qurulghan deslepki yilliri h. Zayitof shu yaqqa xizmetke ewetilip, alte yil mabeynide yéza igiliki saheside ishlidi. Andin lénin'grad, yeni hazirqi sankt-pétérburg shehiridiki bonch-bruyéwich namidiki téléwiziye alaqiliri institutida oqup, radi'o alaqiliri inzhénéri kespini igilep chiqip, hörmetlik dem élishqa chiqquche her xil sahelerde emgek qildi.

H. Zayitof radi'omiz ziyaritini qobul qilip, rusiyede ötken kéyinki teqdiri heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Yürek késili bilen 55 yéshimda dem élishqa chiqtim. Shuningdin béri Uyghurning tarixi boyiche izdiniwatimen. 2003-Yildin tartip tor betlirini qurup kéliwatimen. Qiziqidighinim bizning tarixta ötken shexsler. Saqlinip qalghan matériyallarni wetendiki torlardin izdep tépip, ularni kiril yéziqigha aylandurup chiqiriwatimen".

H. Zayitof özining qazaqistan'gha pat-patla kélip, bu yerdiki Uyghur jem'iyetlik birleshmiliri, ziyaliylar, Uyghur mektepliri, yurt-jama'et bilen qoyuq ariliship, shundaqla Uyghurlar ötküzüwatqan her xil pa'aliyetlerge qatniship kéliwatqanliqini éytip, sankt-pétérburg shehiridiki Uyghurlar hayatigha toxtaldi: "2004-Yili sankt-pétérburgtiki Uyghurlar méni yigit béshi qilip teyinlidi. Shuningdin kéyin Uyghurlarni yighip, her xil pa'aliyetlerni ötküzüwatimiz. L. Mutellipning 90 yilliqini 'noruz' ashxanisida ötküzduq. Bu yerde közge körün'gen Uyghurlardin emgek qehrimani meryem niyazowaning jiyeni, shundaqla ataqliq ressam azad memedinof we bashqilar bar".

Uning éytishiche, hazir sankt-pétérburg shehiride qazaqistanning bolupmu almata we uning etrapi, türkmenistan, öbékistan, qirghizistanning osh, toqmaq sheherliridin kelgen Uyghurlar bar. H. Zayitof buningdin tashqiri, her yaqlardin yéngidin köchüp kéliwatqanlar, oqushqa kéliwatqanlar bolsimu, amma salametliki tüpeyli ular bilen körüshüsh, ularning barliqining béshini qoshush imkaniyitining bolmaywatqanliqini, amma bu yönilishte yenimu tirishidighanliqini ilgiri sürdi. U öz hayatida til bilishning adem balisi üchün qanchilik muhimliqini yaxshi chüshen'genlikini éytip, mundaq dédi: "Mektepte sekkiz yil oqughan tilim shu boyiche özgermey qaptu. Men tilimni untup qaldim dégen adem emesmen. Oqushqa barghinimda bolsa rus tilini anche bilmettim. Orus tili mu'ellimi 'rus tilini bilmekchi bolsang kitab oqi' dédi. 25-30 Yil kitab oqudum. Intérnét kelgendin kéyin kitabtin néri kettuq".

H. Zayitof intérnét arqiliq bolupmu Uyghur éli, yaponiye, amérika we bashqimu memliketlerde yashawatqan alimlar, terjimanlar we bashqimu kesiptiki Uyghurlar bilen qoyuq arilishiwatqanliqini, bu yili moskwada ötken Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinidimu köpligen alimlar bilen tonushqanliqini bildürdi. U shundaqla shexsen özi achqan "Émérén narod ru", "Hemrajan narod ru", "Hemra amraq narod. Ru" qatarliq tor betliri arqiliq Uyghur xelqining tarixini, medeniyitini, edebiyatini, sen'itini terghib qiliwatqanliqini, dunyaning her xil memliketliride yashawatqan Uyghurlarning béshini qoshushqa tirishiwatqanliqini otturigha qoydi.

Almatadiki yadro fizikisi institutining yétekchi ilmiy xadimi, fizika-matématika penlirining namzati bextiyar sadiqofning qarishiche, 2000-yillarning bashlirida rus tilliq tor betliri nahayiti az bolup, almata shehiride yashawatqan Uyghur yashliri birliship, tor achqan we Uyghurlarning naxsha-ussullirini, tamaqlirini deslep qétim terghib qilishqa bashlighan idi. Ular shundaqla qirghizistan yashliri bilenmu birikip, bezi ishlarni emelge ashurghan. B. Sadiqof Uyghur torigha bir yil tolush munasiwiti bilen 2004-yili almatada ötken uchrishish murasimida h. Zayitof bilen tonushqanliqini eslep, mundaq dédi: "Shu waqitta men heyran qalghan. Qandaqlarche yolni yiraq démey bizning uchrishishqa kelgen. Undaq ademlerning wetenperwerliki küchlük bolushi kérek. Shu yillardin tartip hemrajan aka bir nechche tor betlirini achti. Uning torlirida Uyghurlarning tarixi, medeniyiti, alim we sha'irliri toghriliq melumatlarni tapalaysiz. Köpinche bizning tor betlerde naxsha, ussullar bérilidu. Tarix toghriliq az bolup ketti. Shu tereptin hemrajan akining tor betliri birinchi bolup kétip baridu désem bolidu".

B. Sadiqof tor betlirining dunya Uyghurlirini birleshtürüshte muhimliqini, Uyghurlarning qandaqla memlikette yashimisun özlirining kimlikini saqlap qélishqa tiriship kéliwatqanliqini bildürdi.

Toluq bet