Sen'et a'ilisidiki ikki ewlad sen'etkar échinishliq qismetke yoluqqan

Muxbirimiz gülchéhre
2018-09-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur aptonom rayonluq opéra ömikining péshqedem artisi merhum yüsüp sali ependi.
Uyghur aptonom rayonluq opéra ömikining péshqedem artisi merhum yüsüp sali ependi.
Social Media

Xitay ichi we chet'ellerdiki Uyghurlar qollinidighan ijtima'iy alaqe wasitiliride tarqalghan uchurlargha qarighanda, Uyghur aptonom rayonluq opéra ömikining péshqedem artisi, yüsüp sali mushu ayning 28-küni ürümchide doxturxanida qutquzush ünüm bermey 79 yéshida qaza qilghan.

U Uyghur opéra ömiki qurulghandin kéyinki Uyghur tiyatir sen'iti tarixida sehnide eng burun obraz yaratqan töhpikarlarning biri idi. Merhum 1940-yilliri qeshqer shehirining paxta baziri dégen mehellide tughulup chong bolghan, baliliq dewrdin tartip sen'et ishtiyaqi küchlük bolghach 1958-yili xitayning merkizi tiyatir institutining aktyorluq kespige tallan'ghan. Tunji ewlad kespiy tiyatir artistliri qatarida oqush püttürgen yüsüp salining kespiy hayati Uyghur aptonom rayonluq opéra ömikide ötken idi. U pénsiyege chiqqandin kéyinmu nurghun téléwiziye filimi we itotlarda rol élip, özining yaratqan xasliqqa ige yumuristik obrazi, xaraktéri bilen Uyghurlarning meniwi hayatigha külge ata qilip ötken.

Ötken esirning 80-yilliridin 90-yillarghiche bolghan Uyghur tiyatirchiliqi bir mehel güllen'gen peytliride, tiyatir artisi bolup xizmet qilghan yüsüp sali sehnidiki roshen xususiyet we özgiche xaraktérge ige obrazi bilen opéra ömek teyyarlap xelqqe sun'ghan drama eserlirining muweppeqiyet qazinishida tégishlik töhpe qoshqan sen'etkar.

U özige bérilgen her qandaq rolni yaxshi, yaman, chong yaki kichik démey wayigha yetküzüp oynap, bolupmu selbiy rollarnimu qayil bolghudek janliq obraz yaritip, xelqning qizghin alqishigha érishken, kesipke bolghan mes'uliyetchanliqi we kichik pé'illiqi bilen yash artislargha ülge bolup kelgen. Asasiy qatlamlarda yéza-qishlaqlarda herqandaq jayini, étiz-qirlarnimu sehnige aylandurup, uniwérsal sen'et shekli arqiliq déhqan-charwichilarning sen'etke bolghan küchlük teshnaliqini qandurup, ilham bérip ötken. Yüsüp sali orundashqa eplik, qurulmisi ixcham, weqeliki qiziqarliq, amma yaqturidighan sen'et türi-itotlardimu nurghun rol alghan bolup, uning adem qarisila külkisini qistaydighan yumurluq obrazi bilen oynighan itot-küldürge plastinkilirini, yash-qéri hemmeylen ishtiyaq we shadliq ilikide körüp kelmekte.

U sehne hayatida ilgiri-kéyin bolup "Ghunchem", "Ghérib-senem", "Perhat-shérin" qatarliq drama, opéralarda, "Nesirdin ependi", "Sirliq karwan>, "Yétim qizning muhebbiti" qatarliq kinolarda rol alghan.

El söygen bu sen'etkarning aghriq seweblik doxturxanida qutquzush ünüm bermey alemdin ötkenliki éytiliwatqan bolsimu, wehalenki inkaslardin hayati boyi sen'etke özini urup, xelqni küldürüp ötken bu japakesh sen'etkarning ikki perzentning lagérgha élip kétilip axirqi ömrining xatirjemsizlik, yalghuzluq we qayghu hesrette ötkenliki melum bolmaqta.

Merhum yüsüp salining baliliq chéghidinla bille oynap chong bolghan qedinas dosti, shiwétsiyediki Uyghur ziyaliysi abduréshit haji kérimi "Yüsüp sali ajayip kemter, kichik pé'il, méhirlik heqiqiy insan idi" deydu.

Uning bildürüshige qarighanda, el söygen küldürge artisi yüsüp salining ömrining axiri intayin échinishliq ötken, yüsüp salining arzuluq qizi perixe bultur 5-ayda türkiyedin ürümchige qaytqanda lagérgha élip kétilip, sewebsizla 5 yil késilgen. Shu ensizlikte yürek késilige giriptar bolghan yüsüp sali, teshwish we éghir azablar ichide köz yumghan bolushi mumkin iken.

Abduréshit haji kérimining bayan qilishiche edebiyat-sen'etning rolini héchnéme basalmaydighanliqini özining emeliy kespiy hayatida chongqur tonush yetken yüsüp sali, kichikidinla naxsha éytishqa ishtiyaq baghlighan arzuluq qizi perixening talantini waqtida bayqap, perixenimu sen'et saheside yaramliq artis qilip terbiyeleshke tirishqan we yüsüp sali perixeningmu sen'et saheside özining izini bésip eyni waqitta naxsha cholpanliri qataridin orun alghanliqidin tolimu pexirlen'gen iken.

Perixe yüsüp Uyghur aptonom rayonluq sen'et institutini püttürgendin kéyin opéra ömikining naxshichisi bolup bir mezgil xizmet qilghan. Yéqinqi yillarda xitay hökümitining Uyghur edebiyat-sen'et sahesini tertipke sélish bahaniside élip barghan bir qatar bésim siyasetliri seweblik perixe kespini tashlap, yéqinqi yillarda türkiyege köchmen bolghan iken. Biz türkiyede perixening ehwalini bilidighan kishilerdin tepsiliy ehwal igileshke tirishtuq
Ilgiri istanbuldiki zeytunburnu rayonida uning bilen qoshna olturghanliqini bildürgen bir Uyghur, gerche perixeni yéqindin tonumisimu emma uning türkiyede hijablinip, islamiy yosunda yashap kelgenlikini bayan qildi we uning 2017-yili 5-ayda wetinige qaytqanda xitay saqchiliri uni ürümchi ayrodromida tutup, 5 yil késiptu dégendek xewerlerni anglighanliqini, uning yoldishining shundin buyan kem uchraydighan bolup qalghanliqini, kishilerdin uning da'im enqerege bérip türkiye hökümitige ayali perixeni qutuldurush yolida erz sunup yürüwatqanliqini anglap turghanliqini bildürdi.

Özini perixe yüsüpning bir tughqini dep tonushturghan türkiyediki bireylen kimliki we awazini anglatmasliq sherti bilen uchur bérip, özining perixege ürümchige méngish aldida qaytmasliqni nesihet qilghan bolsimu, perixening "Bashqa héchqandaq siyasiy pa'aliyetke qatnashmisam manga néme gunah artilatti, aghriq ata-anamdin xewer élish heqqim bardu, ürümchige béripla uchur qilimen" dep ishenchlik halda ürümchige qaytqan péti ghayib bolghanliqini bildürdi.

Perixe yüsüp ürümchige qaytqan shu mezgil yeni bultur 5-ay xitay hökümitining türkiye, misir, erebistan qatarliq musulman ellerdin qaytqan Uyghurlarni nuqtiliq teqibge élip, héchqandaq gunahi bolmisimu lagérlargha qamaqqa solawatqan bir jiddiy mezgil idi.

Perixening tughqinining radi'omizgha ewetken yazma uchurida déyishiche, balilirining tuyuqsiz tutqun qilinishi seweblik merhum yüsüp salining axirqi ömri yalghuzluq we xatirjemsizlik, ghem qayghugha ötken. Türkiyede yashawatqan perixe, 2017-yili 5-ayda uning halidin xewer élish üchün istanbuldin ürümchige qaytqan bolsimu, halbuki u ürümchi ayrodromidila da'iriler teripidin tutup kétilip dadisi bilenmu körüshtürülmigen iken.

Uyghur sen'et sahesidin abduréhim héyt, ablajan awut qatarliq Uyghur cholpanlarning tutulghanliqi ashkariliniwatqan, xelq'ara jem'iyette xitayning milyonlighan Uyghurlarni qanunsiz halda lagérlargha we qamaqqa éliwatqanliqi küchlük tenqid qiliniwatqan bir mezgilde, el söygen bir sen'etkar yüsüp sali a'ilisidiki bu ikki ewlad sen'etkarning paji'esi, muhajirette yashawatqan Uyghurlarni chongqur échindurghan yene bir qayghuluq xewer bolmaqta.

Chet'el bilen Uyghur élining uchur alqisi qattiq cheklen'gen bügünki weziyette, Uyghur élidin yüsüp sali a'ilisi heqqide uchur élish mumkin bolmighan bir shara'itta téximu sirliq yéri, Uyghur élidin tarqitilidighan hökümet we yaki ammiwi uchur wasitiliride, Uyghur sen'et sahesidiki yüsüp sali we perixe yüsüp toghruluq ilgiriki uchurlarningmu pütünley öchürülgenliki melum.

Toluq bet