Gherb tetqiqatchiliri xitaydin senuber tursun qatarliq Uyghur dangdarlirini qoyup bérishni telep qildi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-01-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur xelqining qelb töridin orun alghan ataqliq naxshichi senuber tursun.
Uyghur xelqining qelb töridin orun alghan ataqliq naxshichi senuber tursun.
Social Media

Uyghur sen'etkari senuber tursunning tutqun qilinishi seweblik uning ikki heptidin kéyin firansiyede bashlinish aldida turghan mexsus konsérti emeldin qaldurulghan, bu munasiwet bilen Uyghur medeniyiti we sen'iti tetqiqati bilen shughulliniwatqan yawropadiki 40 tin artuq tetqiqatchi we proféssor imzaliq birleshme bayanat élan qilip, xitaydin senuber tursun qatarliq Uyghur sen'etkari, ziyaliylirini derhal qoyup bérishni telep qildi. Tepsilatini muxbirimiz gülchéhredin anglang.

28-Yanwar, bélgiyediki dangliq gézitlerdin "La-lébigé" (höriyet) gézitide we yene bir qanche torlarda, firansiye, bélgiye, en'gliye, amérika qatarliq döletlerdiki 40 tin artuq Uyghur muzika we medeniyet sen'itini tetqiq qiliwatqan mutexessisler we xitayshunaslar imzasida xitaydin senuber tursun qatarliq Uyghur dangdarlirini qoyup bérishni telep qilip yazghan mexsus imzaliq birleshme bayanat élan qilindi.

Bayanatta dangliq Uyghur naxshichi, kompozitor senuber tursunning aldimizdiki heptilerde firansiyening gherbidiki rénnis, an'girirés, nantés sheherliridiki opéralarda bérilidighan konsértlirining emeldin qaldurulghanliqi, bu konsértning bikar qilinishigha bultur 11-aydin bashlap senuber bilen uni teklip qilghan orunlarning alaqisining pütünley üzülüp qalghanliqi seweb bolghanliqi resmiy uqturulghan.

Agaxan fondining teklipi bilen ilgiriki yillarda en'gliye, firansiye, türkiye, italiye qatarliq döletlerde muweppeqiyetlik konsértlarni bergen dangliq muzikant, naxshichi senuber tursun, agaxan we yene bir qanche sen'et tetqiqat orunliri hem bir qisim uniwérsitétlarning teklipi bilen bu nöwet 2019-yili, féwralda firansiyediki 3 sheherde konsért béridighanliqi 2018-yili etiyazda élan qilin'ghan idi. Mezkur bayanatta, mezkur konsértning epsuslinarliq halda emeldin qaldurulghanliqi bildürülgendin bashqa senuber tursun qatarliq Uyghur dangdarlirining tutqun qilin'ghanliqigha bolghan endishe we milyondin artuq Uyghurlarning lagérlargha qamilip turuwatqanliqidek Uyghur diyarining omumiy weziyiti heqqide ispatliq melumatlar bérilgen.

Bu bayanat arqiliq mutexessisler arisida senuber tursun heqqide zor endishe qozghalghanliqi bildürülgen we xitay hökümitidin bu heqte jawab bérish telep qilin'ghan.

Buning aldida london uniwérsitétining tetqiqatchi doktor rachel xars xanim 17-yanwar "Yer shari pochtisi" gézitide maqale élan qilip, özining dangliq Uyghur sen'etkar senuber tursun bilen 2000-yilidin bashlan'ghan normal alaqisining 2018-yili noyabirdin bashlap pütünley üzülüp qalghanliqi, özining senuber we shuninggha oxshash iz-déreksiz yoqilip kétiwatqan Uyghur serxilliri we shuningdek xitay jaza lagérlirigha qamalghan milyondin artuq Uyghurlardin endishe qiliwatqanliqini ipade qilip, xelq'ara jama'etning Uyghurlarning bu éghir weziyitige köngül bölüshke chaqirghan idi.

Firansiye, bélgiye, en'gliye, amérika qatarliq döletlerdiki 40 tin artuq Uyghur medeniyet sen'iti tetqiqatchilirining mezkur imzaliq bayanatidimu yuqiriqi maqale hemde radi'omizda senuber tursunning yéqinda xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip 5 yilliq késilgenliki ilgiri sürülgenliki heqqidiki xewerler muhim menbe qilip körsitilip, buning senuber tursunning isminingmu yéqinqi bir qanche ay ichide, barghanche sani éship bériwatqan tutqun'gha uchrighan yaki yoqap kétiwatqan Uyghur ziyaliylar tizimlikige qoshulghanliqidin dérek béridighanliqi otturigha qoyulghan. Bayanatta xitay hökümitining senuber tursun we bashqa Uyghur ser xilliri, ziyaliylirining qeyerdiliki we ularning hazirqi ehwali heqqide jawab bérish telep qilin'ghan.

Mezkur bayanatqa imza qoyghuchi Uyghur ziyaliylardin ziyaritimizni qobul qilghan firansiyediki doktor dilnur xanimning bildürüshiche, asasliq Uyghur muzikilirigha qiziqquchi we Uyghurlarni hemde xitayni tetqiq qilidighan bu mutexessisler mezkur bayanat arqiliq özlirining yalghuz senuber tursunning teqdiridin perishan ikenlikini ipade qilish we inkas qayturushni meqset qilipla qalmay belki dunya jama'etchilikining diqqitini senuber tursunning konsértining bikar qilinishning arqa körünüshi yeni Uyghurlar omumyüzlük halda uchrawatqan tragédiyege merkezleshtürüshni meqset qilghan iken.

Mutexessislerni mezkur mesilide inkas qayturushqa uyushturush we bayanat bérishqa teshkilleshte asasliq rol oynighan uyushturghuchilardin bélgiye biryussél erkinlik uniwérsitétidiki firansuz Uyghurshunas wénésa fran'gwillé xanim ziyaritimizni qobul qildi:

U, mezkur imzaliq bayanatta xitay hökümitidin némiler telep qilin'ghanliqi heqqide tepsiliy chüshenche berdi:

U: "Men özümningmu Uyghur dangliq sen'etkari senuber tursun bilen uning bu qétimliq konsértida tonushush arzuyum bar idi, konsértning uning yoqap kétish sewebi bilen bikar qilin'ghanliqidin tolimu epsuslandim we perishan boldum, lagérgha qamalghan we tutqundiki we yaki yoqap ketken Uyghur dangdar muzikant, naxshichi qatarliq Uyghur ziyaliylirining ehwali gherbtiki bizge oxshash nurghun mutexesislerdimu zor endishe peyda qilmaqta, shuning bilen biz ulargha qandaq yardem qilalaymiz dégen nuqtida tetqiqatchilardin imza toplash ishlirini élip bérishke bashliduq. Gerche deslep mezkur bayanat 40 kishining imzasi bilen élan qilin'ghan bolsimu, ochuq qoyulghan imza toplash supisida imza qoyuwatqan mutexessisler sani dawamliq éship barmaqta. Buningdinmu mezkur mesilining yeni senuber tursun qatarliq bigunah Uyghurlar uchrawatqan zulumning xelq'aradiki metbu'atlar siyasiy saheler bilenla cheklenmestin öz nöwitide ilmiy tetqiqat we medeniyet-sen'et sahesidimu küchlük inkas qozghawatqanliqini ipadilep bérelise kérek dep oylaymen".

U yene mundaq dédi: "Bu bayanat yene xelq'araliq metbu'atlar we kishilik hoquq organliri shundaqla birleshken döletler teshkilatliri teripidin otturigha qoyulghan muhim doklat, xewer we bayanatlardin örnek élinip Uyghurlarning nöwettiki weziyiti yorutuldi. Biz bayanat arqiliq xitay hökümitining Uyghurlargha we ularning diniy, medeniyiti we mewjutluqigha tehdit élip kéliwatqanliqini eyiblesh bilen birlikte, xelq'ara jem'iyetning, medeniyet-sen'et we her sahe kishilirining Uyghurlarning teqdirige köngül bölüsh we buninggha jiddiy inkas qayturush mes'uliyiti barliqini tekitleymiz".

Biryussél erkinlik uniwérsitétidiki Uyghurshunas wénésa fran'gwillé xanim yene özlirining bu bayanat bilenla toxtap qalmaydighanliqi, kéyinki qedemde, her qaysi döletlerdiki xitay elchixanilirigha imzaliq xet yollap tutqundiki Uyghur sen'etkarlar ziyaliylarning ehwali heqqide melumat bérish, ularni shertsiz qoyup bérish we lagérlarni shertsiz taqash qatarliqlarni küchlük yosunda telep qilidighanliqini bildürdi.

U yene sözide: "Gerche xitay hökümiti senuber tursun'gha oxshash Uyghur sen'etkarlirini basturush nishani qilip, yene bir tereptin xitaylashturush ménge yuyush heriketlirini élip bérish arqiliq Uyghur medeniyiti yoq qilishni meqset qiliwatqan bolsimu, men buni exmiqanilik dep qaraymen. Bir milletning medeniyitini tosup qélish mumkin emes, bolupmu nechche ming yilliq tarixiy dewrlerdin eng qiyin mezgillerdimu özining hayatliqini saqlap qalalighan we zaman'gha maslashturup tereqqiy qildurup kelgen Uyghur medeniyet sen'itidek xasliqqa ige büyük medeniyet téximu yoqalmaydu" dep tekitlidi.

Bir qisim döletlerdiki dangliq uniwérsitét torlirida Uyghur medeniyiti we sen'iti tetqiqati bilen shughulliniwatqan yawropadiki 40 tin artuq proféssor we tetqiqatchilarning mexsus imzaliq bayanat élan qilishining ehmiyiti heqqide toxtalghan doktor erkin sidiq ependi, Uyghur sen'et tetqiqati bilen shughulliniwatqan yene bir top gherb ziyaliylirining senuber tursun qatarliq Uyghur sen'etkar, ziyaliylarni derhal qoyup bérishni telep qilip bayanat élan qilishi dunyaning diqqitini Uyghurlar uchrawatqan mesilide yuqiri inkas peyda qilalaydu dep qaraydighanliqini otturigha qoydi. Doktor erkin sidiq ependi: "Birleshme bayanat élan qilghan bu gherb ziyaliylardiki mes'uliyetchanliq rohidin muhajirettiki Uyghurlar meyli özliri qandaq sahede bolmisun uyushush we Uyghurlarni lagérlardin qutuldurushni özliri üchün ortaq wezipe hem bash nishan qilishining texirsizlikini yenimu tonup yételeydu dep qaraymen" dep tekitlidi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet