Qazaqistandiki Uyghur yazghuchiliri öz eserliride millet tarixiy teqdirini teswirligen

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-09-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Shayim shawayéfqa béghishlan'ghan murasimdin bir körünüsh. 2018-Yili 7-séntebir. Chonja, qazaqistan.
Shayim shawayéfqa béghishlan'ghan murasimdin bir körünüsh. 2018-Yili 7-séntebir. Chonja, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Melumki, buningdin bir esirdin oshuq waqit ilgiri ottura asiyadiki Uyghur edebiyati özining deslepki rawajlinish qedemlirini basqan idi. Bu edebiyatqa wekillik qilghan sha'irlar, yazghuchilar terkibide bolghan nezerghoja abdusemetof, abdulhey muhemmediy, ömer muhemmediy, nur israyilof, hézim iskenderof qatarliq köpligen edibler Uyghurlarning omumiy teqdirini, milliy we ijtima'iy mesililirini ilgiri sürdi. Buningdin tashqiri ular bolupmu 60-yilliridin tartip Uyghur xelqining milliy-azadliq herikitide, xelqning ang-sézimida qéliplashqan azadliq, erkinlik, musteqilliq idiyilirini teswirleshni en'enige aylandurdi. Ene shundaq yazghuchilar qazaqistanliq Uyghurlar teripidin bügünki kün'giche xatirilinip kelmekte. 7-Séntebirde almuta wilayiti Uyghur nahiyisining merkizi chonjida ötken tonulghan yazghuchi, dramatorg, rézhissor shayim shawayéfning 80 yilliq tewellutigha béghishlan'ghan murasim ene shuning yarqin delilidur.

Bu küni chonja yézisining medeniyet öyide Uyghur nahiyilik hökümet wekilliri, ziyaliylar, mu'ellimler, yashlar, yurt-jama'etchilik wekillirining qatnishishi bilen shayim shawayéfning tewellutigha béghishlan'ghan chong xatire kéchiliki bolup ötti. Nahiye hakimliq idarisi we yurt-jama'etchiliki teripidin uyushturulghan mezkur murasimda shayim shawayéf heqqide ishlen'gen filim körsitilgendin kéyin, Uyghur nahiyisining hakimi shöhret nuraxunof murasimni tebrik söz bilen achti. U öz sözide shayim shawayéfning Uyghur edebiyatigha qoshqan töhpisige yuqiri baha berdi. 

Murasimda deslep sözge chiqqan ataqliq qazaq yazghuchisi muxter ewézofning oghli, jama'et erbabi we yazghuchi, qazaqistanning xitayda turghan sabiq bash elchisi murat ewézof shayim shawayéfning Uyghur xelqining munewwer perzenti ikenlikini, uning qazaq-Uyghur dostluqining bir yarqin namayendisi bolghanliqini alahide tekitlidi. U öz sözide shundaqla merhum bilen yéqin munasiwette bolup, özining Uyghur élige qilghan ziyaretliride Uyghur xelqining bay tarixi we medeniyiti, bolupmu ulugh on ikki muqami bilen yéqindin tonushush imkaniyitige ige bolghanliqini otturigha qoydi. 

Murasimda yene qazaq xelqining yene bir ataqliq kishisi, xelq qehrimani, yazghuchi bawurjan mamish oghlining kélini zeyneb xanimning shayim shawayéf bilen bawurjan mamishuli arisidiki dostluq, ijadiy hemkarliq heqqidiki hem Uyghur xelqi namigha éytqan sözliri köpchilikni qattiq hayajanlandurdi. 

Murasimda almuta shehiridin kelgen bir guruppa ziyaliylar, sen'etkarlar, yurt aktipliri, shundaqla merhumning yéqinliri, yurtdashliri sözge chiqip, shayim shawayéfning ijadiyiti, insaniy xisletliri heqqide öz qarashlirini bildürdi. 

Qazaqistan yazghuchilar ittipaqining ezasi, yazghuchi awut mesimof shayim shawayéf tewellutigha béghishlan'ghan murasimdin qattiq tesirlen'genlikini bildürdi. 
Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan muxtar ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, alimjan hemrayéf shayim shawayéf yashighan dewrning qazaqistandiki Uyghurlar hayatida muhim orunni igileydighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "20-Esirning ikkinchi yérimi qazaqistan Uyghur edebiyati üchün altun dewr bolup hésablinidu. Chünki ana diyaridin köpligen sha'ir-yazghuchilirimiz qazaqistan tewesige chiqip, bu yerdiki milliy edebiyatimizning güllinishige asas yaritip berdi hem bu yerde közge körün'gen, salmaqliq derijidiki yazghuchilirimiz bar idi. Bu yerdiki milliy roh, milliy kimlik mesililiri nahayiti yuqiri peyt idi. Ana diyarimizdin köchüp kelgen ziya semedi, dolqun yasin, rehimjan roziyéf qatarliq yazghuchilirimiz bu yaqqa chiqip, birikip, yüksek tereqqiyat derijisidiki milliy edebiyatimizning nemunilirini yaritip berdi".

Alimjan hemrayéfning éytishiche, Uyghur yazghuchiliri qazaqistandiki ijtima'iy turmushni yorutush bilen bir waqitta Uyghur diyarida orun alghan tarixiy weqelerni teswirleshkimu alahide köngül bölgen iken. Uyghur élide yüz bergen barliq weqeler qazaqistandiki Uyghur yazghuchiliri neziridin héch qachan sirt qalmighan iken. U shuning bilen bir waqitta Uyghur edebiyatigha tenqidiy ré'alizm uslubi arqiliq tarixiy mawzuning kirip kelgenlikini bildürüp, yene mundaq dédi: "Tenqidiy ré'alizm milliy-azadliq heriketlerning ijtima'iy, medeniy, siyasiy asasini tonush bilen biwasite alaqisi bolghachqa bu yaqtiki yazghuchilirimizning tepekkürige nahayiti tesir qildi. Shayim akimu chong eser yaritish armini bilen 19-esir Uyghur ziyaliysining séymasini yaritishni nahayiti muhim dep hésablap, shuninggha teyyarliq qilghanliqini hemmimiz bilimiz. U "Bilal nazim" dramisini Uyghur tiyatirida körsitip shöhret qazan'ghan. Lékin matériyallarning yétishmeslikidin shayim aka bu mesilige nahayiti jiddiy kirishken idi".

Alimjan hemrayéfning éytishiche, Uyghur éli bilen bolghan chégra échilip, qazaqistan'gha köpligen kitablarning, menbelerning chiqishi bilen qazaqistanliq Uyghur yazghuchilirining tarixiy mawzugha bolghan qiziqishi téximu ösken. Shu jümlidin shayim shawayéfmu özining "Bilal nazim" namliq romanini yézishqa muyesser bolghan iken. 

Igilishimizche, ötken esirning 60-yilliridin kéyin qazaqistan Uyghur edebiyatida drama eserlirining wujudqa kélishi xéli kücheygen. Bu yönilishte bolupmu ziya semedi, mesümjan zulpiqarof, exmetjan hashiri, shayim shawayéf we bashqilar alahide közge körün'gen idi. Tonulghan yazghuchi we dramatorg exmetjan hashiriy Uyghur dramatorgiyesining rawajlinishida bolupmu Uyghur tiyatirining chong rol oynighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bolupmu 70-we 80-yillarda Uyghur yazghuchiliri Uyghur tiyatirigha dramatorgiyege qiziqishi bilen kelgen. Uyghur tiyatiri sehniside chong dramatorglirimizning eserliri qoyuldi. Ularning ichide hézmet abdullin, jamalidin bosaqof we bashqilarning eserliri boldi."

Exmetjan hashiriy buningdin tashqiri Uyghur dramatorgiyesining rawajlinishida yüsüpbek muxlisining, ziya semedining muhim rol oynighanliqini, hazirqi waqitta bolsa ekrem exmetofning "Mehmud qeshqeri" namliq dramisi bilen tonulghanliqini bildürdi. U öziningmu "Ölmes bolup tughulghanlar", "Muqamchi", "Idiqut" qatarliq dramiliri bilen Uyghur dramatorgiyesige bir kishilik töhpisini qoshqanliqini bildürdi.

Toluq bet