Уйғурларниңму “совет қизил террор” сияситиниң қирғинчилиқиға учриғанлиқи мәлум

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-03-08
Share
Lenin-Stalin-305.jpg Сүрәт, ленин билбн сталинниң вахти намәлум сүрәтлиридин бири.
File

Йеқини тәтқиқат нәтиҗилиригә қариғанда, русийәдә болшевикләр, йәни коммунистлар партийиси 1917-йили һакимийәт бешиға кәлгәнкин кейин йүргүзүлгән “қизил террор” һәрикитидә қазақистанда яшайдиған уйғурларму қирғин қилинған.

Мәзкур мәсилә һәққидә сөз ечиш сабиқ советлар иттипақи дәвридә мумкин болмиған болсиму, йеқиндин буян бу һәқтә бәзи архип материяллириму аммиға ечилған.

Мәлумки, русийәдә 1917-йили һакимийәт бешиға кәлгән болшевикләр, йәни коммунистлар партийиси инқилаб дүшмәнлири тизимиға киргүзүлгән барлиқ “синипий дүшмәнләр” гә қарши “қизил террор” бастуруш сияситини елип барди.

Мәлум болушичә, “қизил террор” сиясити йәттису тәвәсидиму аммиви рәвиштә елип берилди. Униң зәрдабини уйғурларму көп тартқан.

Язғучи, “ату паҗиәси” ни тәтқиқ қилғучиларниң бири исмайилҗан иминоф совет дәвридә бу һәқтә очуқ йезиш мумкин болмиғанлиқини тәкитләп, мундақ деди: “бала вақтимда апамниң юртиға барғанда мурайеф тоғрилиқ аңлиған идим. Чоң бовам надир қази обулоф, мурайеф бандитлири кәлгәндә өзиниң юртдашлирини тағқа елип чиқип, сақлап қалған икән. Шу вақиттин башлап бу мавзуға көп қизиқтим. Көп оқудум. 1985-Йилдин башлап һәр түрлүк материялларни бесишқа рухсәт қилди. 1991-Йили қазақистандиму бесилди. Қазақ қериндашлар шу вақитта 1932-вә 1933-йиллардики ачарчилиқ, сталин вақтида тутулуп кәткән зиялийлар тоғрилиқ көп язди. Шу вақитта мән һәйран қалдим. Немишқа биз уйғурлар, бу тоғрилиқ язмаймиз? раст, 90-йиллири ‛коммунизм туғи‚ һазирқи ‛уйғур авази‚ гезитидә нурғун материяллар чиқти. Кейин мустәқил қазақистанда президент архипида йеңи материяллар елан қилинди. Бу материялларни йиғип рус тилида мақалә яздим.”

И. Иминоф малик кәбироф, малик садироф, асим қасим, коммунар талипоф, хәмит һәмрайеф вә башқиму уйғур зиялийлириниң ату паҗиәси һәққидә бәзи әмгәкләрни елан қилғанлиқини, шуниңға охшаш материялларни өгинип, рус тилида “ату” яки йәттисудики қизил террор һәққидә һәқиқәт” намлиқ чоң мақалә язғанлиқини оттуриға қойди.

У “қизил террор” һәрикитини әмәлгә ашурғанларниң бири қизил әтрәт командири мурайефниң асасий мәқсити уйғурларни йоқитиштин ибарәт болғанлиқини, буниң нәтиҗисидә қирғин қилинған уйғурлар саниниң мушу күнгичә намәлум икәнликини илгири сүрди.

У: “һәр бир йезида қанчә адәм қирилди? мурайеф дегән ким? немә үчүн у уйғурларни қирди? мурайеф, мәсилән, йеңишәһәрдә 830 адәмни, таштиқарида 750 адәмни, қорамда миңлиған адәмни, лаварда 3 миң уйғурни, кийиквайда миң адәмни, чоң ақсуда 200 адәмни өлтүрди. Мурайефниң асасий мәқсити уйғурларға қарши болған. Мурайеф қанчә адәмни өлтүрди? қанчә адәм өйлирини ташлап кетишкә мәҗбур болди? һазир мундақ көп соалларға җаваб бериш интайин еғир” деди.

Сиясәтшунас қ. Ғоҗамбәрди болшевикләр тәшкиллигән “қизил террор” ниң асасән чар русийәси қораллиқ күчлириниң рәһбәрликигә, болшевикләр идийисигә қарши турған барлиқ партийәләргә, зиялийларға, ишчиларға, деһқанларға вә башқиларға қаритилғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: “биваситә оттура асия түркий хәлқлиригә кәлсәк, бу йәрдә миллий мустәқиллиқни илгири сүргән топларни, гуруһларни, мәсилән, қоқәнд аптономийисини, алаш ордисини, тарихта ‛басмичилар‚ дәп нам алған оттура асияда мустәқиллиқни нишан қилған күчләрни йоқ қилиш. Шу җүмлидин уйғурларғиму наһайити дәһшәтлик паҗиә елип кәлди. Бу тарихқа ‛ату паҗиәси‚ дәп кирди. Кейинки 30-йиллардики тәқибләшләрму ‛қизил террор‚ ниң давами.”

Омумән, совет һакимийити башлиған “қизил террор” сиясити уйғурларға қанчилик азаб-оқубәт елип кәлди? һазирқи хитай коммунистик һакимийитиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини мушу “қизил террор” тәқибләш сиясити билән бағлаштурушқа, селиштурушқа боламду?

Бу җәһәттә қ. Ғоҗамбәрди коммунистик түзүмләрниң наһайити көп охшашлиқиниң барлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: “әйнән қизил террорни мав зедуң хитай коммунистлири тәхткә кәлмәй туруп башлап бәрди. Буниңда уйғурлар өзлириниң миллий кимликидин айрилди десиму болиду. Җаң земин дәвридин йеңиваштин ‛йеңи мустәмликә сиясити‚ башланди. Бу сиясәт уйғурларға нисбәтән ‛дөләт террорлуқи‚ ни йүргүзүп келиватиду. Асасән бу 2001-йилқи ‛ню-йорк террорлуқ вәқәси‚ дин кейин, мәсилән, буниң ярқин мисали 2009-йилқи үрүмчи қирғинчилиқи, 2014-йил йәкән елишқу йезисидики қирғинчилиқ, бултурқи ақсу вилайити бай наһийисидики көмүркан вәқәсигә мунасивәтлик тағда қечип йүрүп мөкүнгәнләрни дәһшәтлик қорал отчачар билән һәммисини йоқ қилиши. “дөләт террорлуқиниң маһийити мана мушу йәрдә. Мушу нуқтиинәзәрдин, бүгүнки коммунистик хитай рәһбәрлириниң уйғурларға қарши тутқан сиясити өткән әсирниң 20-вә 30-йиллиридики болшевик коммунистлириниң тутқан сиясити билән охшаш вә аһаңдаш десиму болиду.”

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт