Алмутада хәлқара уйғуршунаслиқ тәтқиқатлири йоруқ көрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-04-13
Share
Kitap-Tarikh-medeniyet-jemiyet.jpg Алмутада нәшр қилинған "тарих-мәдәнийәт-җәмийәт" китабиниң муқависи.
RFA/Oyghan

"мир" нәшрият өйи тәрипидин нәшр қилинған мәзкур мақалиләр топлимини 2016-йили 23-вә 26-өктәбир күнлири русийә пайтәхти москва йенидики звенигород шәһиридә өткүзүлгән 3-нөвәтлик хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғининиң мақалилири тәшкил қилған. Мәзкур әмгәк русийә пәнләр академийәси шәрқшунаслиқ институти, русийә уйғурлириниң миллий-мәдәнийәт бирләшмиси вә қазақистан җумһурийити р. Сулайманоф намидики шәрқшунаслиқ институти қармиқидики уйғуршунаслиқ мәркизиниң һәмкарлиқида нәшр қилинди. Омумий һәҗми 356 бәтни тәшкил қилған бу топламдин орун алған мақалиләр рус вә инглиз тиллирида берилгән. Мақалиләр уйғурларниң мәнбәшунаслиқ, тарих, мәдәнийәт, тил, әдәбият вә һазирқи иҗтимаий мәсилилирини өз ичигә алиду.

Р. Сулайманоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тарих пәнлириниң доктори абләт камалофниң ейтишичә, мәзкур топлам әнә шу 2016-йили русийәдә өткүзүлгән илмий муһакимә йиғинида оқулған доклатлар асасида түзүлгән икән. Абләт камалоф уйғуршунаслиқ мәсилилиригә беғишланған мундақ илмий муһакимә йиғинлирини өткүзүш әнәнисиниң әйни вақитларда совет түркологийә алимлири тәрипидин қелиплашқанлиқини, бир мунчә совет җумһурийәтлириниң илмий мәркәзлиридә уйғуршунаслиқ тәтқиқатлириниң үзлүксиз елип берилғанлиқини оттуриға қойди. У мундақ деди: "биринчи нөвәтлик уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғини 1979-йили қазақистан иттипақдаш җумһурийитиниң пайтәхти алмутада өткән иди. Шу вақитта қазақистан пәнләр академийәси тилшунаслиқ институти тәркибидә уйғуршунаслиқ бөлүми мәвҗут иди. Совет иттипақи бойичә өткән әнә шу йиғинға ғоҗаәхмәт сәдвақасоф, туғлуқҗан талипоф, малик кебироф, савут моллавудоф, гегил исһақоф, шеривахун баратоф, батур әршидиноф, маһинур әлийева қатарлиқ бизниң атақлиқ алимлиримиз қатнашқан. Әмди иккинчи уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғини 1991-йили йәнә шу алмутада техиму кәң даиридә өткүзүлди. Бу вақитта қазақистан пәнләр академийәсидә уйғуршунаслиқ институти ишләвататти. 1986-Йили ечилған бу институтни академик ғоҗаәхмәт сәдвақасоф башқурувататти. Шу чағларда уйғуршунаслиқ пени өзиниң гүлләнгән дәврини баштин кәчүрүвататти, дәп ейтсам хаталашқан болмаймән." 

Абләт камалофниң дейишичә, өткән әсирниң 90-йиллиридин кейин уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинлирини өткүзүш тохтап қалған. Мундақ болушиға мәмликәт ичидә йүз бәргән бир қатар өзгиришләр сәвәб болған. У сөзини давам қилип, йәнә мундақ деди: "қазақистан мустәқиллиқ алғандин кейин, йәни 1991-йилдин кейин, сиясий өзгиришләр вә иқтисадий қийинчилиқлар сәвәбидин көплигән илмий дәргаһлар қисқирап, бәзилири һәтта йепилипму кәткән иди. Шу җүмлидин уйғуршунаслиқ институтиму қисқирап, 1996-йили у шәрқшунаслиқ институти қармиқидики уйғуршунаслиқ мәркизи болуп қайта тәшкилләнди. Узақ үзүлүштин кейин, пәқәт 2014-йили америкиниң җорҗи вашингтон университети йенидики мәркизий асия тәтқиқат программисиниң тәшәббуси билән вашингтонда биринчи, андин 2015-йили париж вә брюселда иккинчи хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғини болуп өтти."

Игилишимизчә, русийәдә өткән үчинчи илмий муһакимә йиғиниға 60 тин ошуқ адәм қатнашқан болуп, алимлар уйғурларниң өтмүши, археологийәси, тил вә әдәбияти, уйғур елиниң тарихи, мәдәнийити, иқтисади бойичә доклатлар қилған. Мәзкур топламдин 24 нәпәр алимниң мақалилири орун алған. Уларниң ичидә, мәсилән, валерий барминниң "шинҗаң йәрлик хәлқлириниң қозғилаң һәрикәтлириниң 1944-вә 1949-йиллардики совет-хитай мунасивәтлиригә болған тәсириниң характери вә дәриҗиси һәққидә", димитрий василйефниң "тованиң торе-хол көлидики қәдимий уйғур қәләсиниң шәрқшунаслиқ тәтқиқатлар очерки", александир қадирбайефниң "турпан уйғур ханлиқи-чиңгизхан империйәсиниң бәшинчи өлкиси", вадим обухофниң "шинҗаң вә совет иттипақиниң атом лайиһиси" қатарлиқ мақалилири билән тонушушқа болиду. 

Мухтәр әвәзоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори алимҗан һәмрайефниң пикричә, мәзкур китабта мақалилири елан қилинған апторлар көплигән мәмликәтләргә вәкиллик қилидиған, дуняға тонулған алимлар икән. Бу илмий топламда тунҗи қетим уйғур елиниң тарихи, мәдәнийити, иқтисади, көчмәнләр мәсилиси, йол қатнаш мәсилилири, уйғурларниң кимликигә аит мәсилиләр кәң даиридә өз әксини тапқан. Алимҗан һәмрайеф русийәдә өткән илмий муһакимә йиғинида уйғурларниң техи тәтқиқат обйекти болмиған нурғунлиған мәсилилириниң бар икәнликигә көзи йәткәнликини, шәхсән өзиниң уйғур елидики әнә шундақ аз өгинилгән мәсилиләргә көпрәк нәзәр ағдурғанлиқини оттуриға қойди. У мундақ деди: "мән өткән әсирниң 80-йиллириниң бериқи уйғур әдәбиятиниң йөнилиш алаһидиликлирини өгәндим. Бизниң шәрқ үлгисигә асасланған классик әдәбиятимиз, аруз мәдәнийити коммунистик түзүмгә өткәндин кейин әсирләр бойи келиватқан әнәнилиримизни наһайити шәпқәтсиз үзүвәткәнликини, бизниң қәдимки вә оттура әсир әдәбиятимиз вә заманиви әдәбиятимиз арисида чоң бир мусапә пәйда қилғанлиқиниң ечинарлиқ әһвал икәнликини мән тәкитләп өттүм." 

Алимҗан һәмрайеф хитайда вә уйғур елида йүз бәргән "мәдәнийәт инқилаби" дин кейин тамамән башқа истилдики йеңи әдәбиятниң, мәдәнийәтниң мәйданға кәлгәнликини, өз тәтқиқатида әнә шундақ йеңилиқларни мумкин қәдәр тәпсилий йорутушқа тиришқанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт