Almutada xelq'ara Uyghurshunasliq tetqiqatliri yoruq kördi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-04-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Almutada neshr qilin'ghan "Tarix-medeniyet-jem'iyet" kitabining muqawisi.
Almutada neshr qilin'ghan "Tarix-medeniyet-jem'iyet" kitabining muqawisi.
RFA/Oyghan

"Mir" neshriyat öyi teripidin neshr qilin'ghan mezkur maqaliler toplimini 2016-yili 23-we 26-öktebir künliri rusiye paytexti moskwa yénidiki zwénigorod shehiride ötküzülgen 3-nöwetlik xelq'ara Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinining maqaliliri teshkil qilghan. Mezkur emgek rusiye penler akadémiyesi sherqshunasliq instituti, rusiye Uyghurlirining milliy-medeniyet birleshmisi we qazaqistan jumhuriyiti r. Sulaymanof namidiki sherqshunasliq instituti qarmiqidiki Uyghurshunasliq merkizining hemkarliqida neshr qilindi. Omumiy hejmi 356 betni teshkil qilghan bu toplamdin orun alghan maqaliler rus we in'gliz tillirida bérilgen. Maqaliler Uyghurlarning menbeshunasliq, tarix, medeniyet, til, edebiyat we hazirqi ijtima'iy mesililirini öz ichige alidu.

R. Sulaymanof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablet kamalofning éytishiche, mezkur toplam ene shu 2016-yili rusiyede ötküzülgen ilmiy muhakime yighinida oqulghan doklatlar asasida tüzülgen iken. Ablet kamalof Uyghurshunasliq mesililirige béghishlan'ghan mundaq ilmiy muhakime yighinlirini ötküzüsh en'enisining eyni waqitlarda sowét türkologiye alimliri teripidin qéliplashqanliqini, bir munche sowét jumhuriyetlirining ilmiy merkezliride Uyghurshunasliq tetqiqatlirining üzlüksiz élip bérilghanliqini otturigha qoydi. U mundaq dédi: "Birinchi nöwetlik Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighini 1979-yili qazaqistan ittipaqdash jumhuriyitining paytexti almutada ötken idi. Shu waqitta qazaqistan penler akadémiyesi tilshunasliq instituti terkibide Uyghurshunasliq bölümi mewjut idi. Sowét ittipaqi boyiche ötken ene shu yighin'gha ghoja'exmet sedwaqasof, tughluqjan talipof, malik kébirof, sawut mollawudof, gégil is'haqof, shériwaxun baratof, batur ershidinof, mahinur eliyéwa qatarliq bizning ataqliq alimlirimiz qatnashqan. Emdi ikkinchi Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighini 1991-yili yene shu almutada téximu keng da'iride ötküzüldi. Bu waqitta qazaqistan penler akadémiyeside Uyghurshunasliq instituti ishlewatatti. 1986-Yili échilghan bu institutni akadémik ghoja'exmet sedwaqasof bashquruwatatti. Shu chaghlarda Uyghurshunasliq péni özining güllen'gen dewrini bashtin kechürüwatatti, dep éytsam xatalashqan bolmaymen." 

Ablet kamalofning déyishiche, ötken esirning 90-yilliridin kéyin Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinlirini ötküzüsh toxtap qalghan. Mundaq bolushigha memliket ichide yüz bergen bir qatar özgirishler seweb bolghan. U sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: "Qazaqistan musteqilliq alghandin kéyin, yeni 1991-yildin kéyin, siyasiy özgirishler we iqtisadiy qiyinchiliqlar sewebidin köpligen ilmiy dergahlar qisqirap, beziliri hetta yépilipmu ketken idi. Shu jümlidin Uyghurshunasliq institutimu qisqirap, 1996-yili u sherqshunasliq instituti qarmiqidiki Uyghurshunasliq merkizi bolup qayta teshkillendi. Uzaq üzülüshtin kéyin, peqet 2014-yili amérikining jorji washin'gton uniwérsitéti yénidiki merkiziy asiya tetqiqat programmisining teshebbusi bilen washin'gtonda birinchi, andin 2015-yili parizh we bryusélda ikkinchi xelq'ara Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighini bolup ötti."

Igilishimizche, rusiyede ötken üchinchi ilmiy muhakime yighinigha 60 tin oshuq adem qatnashqan bolup, alimlar Uyghurlarning ötmüshi, arxé'ologiyesi, til we edebiyati, Uyghur élining tarixi, medeniyiti, iqtisadi boyiche doklatlar qilghan. Mezkur toplamdin 24 neper alimning maqaliliri orun alghan. Ularning ichide, mesilen, walériy barminning "Shinjang yerlik xelqlirining qozghilang heriketlirining 1944-we 1949-yillardiki sowét-xitay munasiwetlirige bolghan tesirining xaraktéri we derijisi heqqide", dimitriy wasilyéfning "Towaning toré-xol kölidiki qedimiy Uyghur qel'esining sherqshunasliq tetqiqatlar ochérki", aléksandir qadirbayéfning "Turpan Uyghur xanliqi-chinggizxan impériyesining beshinchi ölkisi", wadim obuxofning "Shinjang we sowét ittipaqining atom layihisi" qatarliq maqaliliri bilen tonushushqa bolidu. 

Muxter ewezof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori alimjan hemrayéfning pikriche, mezkur kitabta maqaliliri élan qilin'ghan aptorlar köpligen memliketlerge wekillik qilidighan, dunyagha tonulghan alimlar iken. Bu ilmiy toplamda tunji qétim Uyghur élining tarixi, medeniyiti, iqtisadi, köchmenler mesilisi, yol qatnash mesililiri, Uyghurlarning kimlikige a'it mesililer keng da'iride öz eksini tapqan. Alimjan hemrayéf rusiyede ötken ilmiy muhakime yighinida Uyghurlarning téxi tetqiqat obyékti bolmighan nurghunlighan mesililirining bar ikenlikige közi yetkenlikini, shexsen özining Uyghur élidiki ene shundaq az öginilgen mesililerge köprek nezer aghdurghanliqini otturigha qoydi. U mundaq dédi: "Men ötken esirning 80-yillirining bériqi Uyghur edebiyatining yönilish alahidiliklirini ögendim. Bizning sherq ülgisige asaslan'ghan klassik edebiyatimiz, aruz medeniyiti kommunistik tüzümge ötkendin kéyin esirler boyi kéliwatqan en'enilirimizni nahayiti shepqetsiz üzüwetkenlikini, bizning qedimki we ottura esir edebiyatimiz we zamaniwi edebiyatimiz arisida chong bir musape peyda qilghanliqining échinarliq ehwal ikenlikini men tekitlep öttüm." 

Alimjan hemrayéf xitayda we Uyghur élida yüz bergen "Medeniyet inqilabi" din kéyin tamamen bashqa istildiki yéngi edebiyatning, medeniyetning meydan'gha kelgenlikini, öz tetqiqatida ene shundaq yéngiliqlarni mumkin qeder tepsiliy yorutushqa tirishqanliqini bildürdi.

Toluq bet