Қурбан вәли: хитай "буғраханлар тәзкириси"ни барин қозғилиңини идеологийә җәһәттин тәминлигән китаб дәп бекиткән иди

Мухбиримиз меһрибан
2015-04-16
Share
bughraxanlar-tezkirisi.jpg 1990-Йилдики барин қозғилиңида қутратқулуқ ролини ойниған дәп чәкләнгән тарихи китаб "буғраханлар тәзкириси" синиң муқависи.
RFA/Méhriban

1990-Йили 4-айда барин йезисида йүз бәргән қозғилаңдин кийин, хитай һөкүмити уйғурларниң бу қаршилиқ һәрикитини "барин әксилинқилаби топилиңи" дәп бекиткән.

Қозғилаң бастурулған дәсләпки мәзгилләрдә һөкүмәт һәммә идарә-органларға чүшүргән қизилбашлиқ һөҗҗәтлиридә барин қозғилиңиға идеологийә җәһәттин тәсир көрсәткән амиллар ичидә "буғраханлар тәзкириси" дегән китабни тилға елип, бу китаб "топилаңни нәзәрийә асас билән тәминлигән, ғазат қилишқа қутратқулуқ қилған китаб" дәп йәкүн чиқарған. Әйни чағда хәлқ арисида йәнә "буғра ханлар тәзкириси" дегән китаб мәсилиси бу китабниң тәһрири археолог қурбан вәлигә четилидикән" дегән гәпму тарқалған. Америкида тәтқиқат билән шуғуллиниватқан қурбан вәли әпәнди бүгүн радиомиз зияритини қобул қилип, әйни чағда хитай һөкүмитиниң рухсити билән ашкара нәшр қилинған бу китабниң ахирқи мәсулийити немә үчүн барин қозғилиңидин кейин өзигә артилип қалғанлиқи; өзиниң буғраханлар тәзкирисини нәшргә тәйярлаш җәрянида хитай һөкүмити ички җәһәттә тарқатқан мәхпий буйруқини иҗра қилмай, китабни әсли қолязмиға асасән әйнән нәшр қилғанлиқи қатарлиқ әһвалларни ашкарилиди.

Археолог қурбан вәли әпәндиниң билдүрүшичә, у қәдимки әсәрләр тәтқиқат ишханисиға мудир қилип тәйинләнгинидә, бу ишханидики илгирики мудир униңға уйғур аптоном район башлиқлиридин җанабил, фең даҗен, бадәй, төмүр давамәт қатарлиқларниң қәдимки әсәрләр ишхана мудириниң өзила көрүшкә болидиған, әмма сиртқа ашкариланмайдиған язма буйруқини көрсәткән.

Җанабилниң буйруқида,"қәдимки қолязмиларда түркистан дегән сөз учриса, уни шинҗаңға өзгәртиш, хитай дегән сөз учриса, уни җуңгоға яки хәнзуға өзгәртиш керәк" дейилгән.

Фең даҗенниң буйруқида,"нәшр қилинған қәдимки әсәрләрниң йәрлик милләтчи вә миллий бөлгүнчиләрни тарихи материяллар билән тәминлимәсликигә капаләтлик қилиш керәк" дейилгән.

Бадәйниң буйруқида, "аптоном районимиздики аз санлиқ милләтләрниң қәдимки әсәрлирини мәркәзниң әйнән нәшр қилиш, униңда һазирқиға мувапиқ кәлмәйдиған сөзләр болса изаһат бериш дегән йолйоруқиға асасән нәшр қилиш керәк" дейилгән.

Әйни чағда уйғур аптоном райониниң рәислик вәзиписини өтәватқан төмүр давамәт ахирқи тәстиқида,"мән йолдаш бадәйниң пикригә қошулимән. Төмүр давамәт" дегән сөзләрни язған.

18-Әсирдә өткән уйғур әдиб молла мусаниң қариханилар тарихиға аит "буғраханлар тәзкириси" намлиқ қолязмисиниң 1933-йилларда көчүрүлгән қолязма нусхисини нәшргә тәйярлиған қурбан вәли әпәнди, җанабил, фең даҗен қатарлиқ идеологийә саһәсидики хизмәткә мәсул аптоном район әмәлдарлириниң буйруқини әмәс, бәлки уйғур аптоном райониниң рәиси төмүр давамәтниң тәстиқида тәкитләнгән, қәдимки әсәрләр ишханисиниң ишлириға биваситә мәсул рәһбәр моңғул миллитидин болған бадәйниң буйруқини иҗра қилиш йолини талливалған.

Юқиридики аваз улинишидин сөһбәтниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт