Teklimakan qedimiy medeniyitining ispati - zaghunluqtin tépilghan keshte yingnisi

Muxbirimiz gülchéhre
2015.07.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Kaliforniye-Teklimakan-momiyasi-korgezmisi-3-305.jpg Kaliforniye shtatining santa'ana shehiridiki bowérz medeniyet-sen'et muzéyida ötküzülgen tarim mumiyaliri körgezmisige qoyulghan cherchenning zaghunluq dégen yéridin bayqalghan 8‏-10 ayliq bowaqning qurughan jesiti.
RFA Photo / Erkin


Yéqinqi yillardin buyan teklimakanda élip bérilghan arxé'ologiyilik qidirip tekshürüshlerde köpligen xarabilikler, medeniyet yadikarliq orunliridin her xil gilem ewrishkiliri, yung toqumichiliq, keshtichilikke a'it yadikarliqlarning bayqilishi Uyghur toqumichiliq we keshtichilik tarixining tolimu uzun, toqush we reng bérish téxnikisining xélila yuqiri ikenlikini ispatlidi. Yéqinda Uyghur aptonom rayonluq muzéyda körgezmige qoyulghan zaghunluq qedimi qebristanliqidin tépilghan bezi hemdepne boyumlar bolsa, Uyghurlarning keshtichilik, toqumichiliq tarixining özini “Dunyada eng uzun keshtichilik tarixigha ige” dep sanaydighan xitaylardinmu uzun ikenlikini ispatlaydu.

Cherchen nahiyisining toghraqliq yézisidiki qumluqqa jaylashqan zaghunluq qebristanliqi 1985 - yili we 1996 - yili aptonom rayonluq muzéyning arxé'ologiye guruppisidiki mutexessisler teripidin ikki qétimliq arxé'ologiyilik qézip tekshürülgen. Bu jeryanda 176 chong - kichik qebre qézilghan. Qebrilerning yil dewri buningdin texminen3000 yillar ilgiri ikenliki békitilgen. Qéziwélin'ghan bir er, bir ayal, bir bowaqning quruq jesiti aptonom rayonluq muzéyda saqlanmaqta idi.

Teywen merkizi agéntliqining 29 - iyuldiki xewirige qarighanda, zaghunluq qedimiy qebrstanliqidin qéziwélin'ghan bir qisim qedimiy quruq jesetler bilen birlikte yene hemdepne boyumliri, aptonom rayonluq muzéyda iyuldin bashlap körgezme sheklide sayahatchilerge échiwétilgen.

Xewerde muzéydiki xitay arxilog wang boning sözini neqil élishiche, “Qedimiy tarixy pakitlar boyiche höküm qilghanda, zaghunluq qebristanliqidin qéziwélin'ghan keshte boyumlarning tarixi 3800 yil etrapida dep békitilgen bolup, bu asare - etiqilerning yil dewri bolsa, xitaydiki tarixy eng uzun sanalghan 3500 yilliq tarixqa ige keshtichilikke a'it yadikarliqtinmu uzun bolup hésablinidu.”

Wang buning chüshendürüshiche, teklimakandiki zaghunluq qedimki qebristanliqidin qéziwélin'ghan ayal jesetning könglikining yeng uchi, girwek we asti péshigha keshte we zighziq chiqirilghan. Bezi kiyimlerge altun qaplan'ghan tügmiler we altun bézekler qadalghan. Nepis shekildiki renglik keshtiler ishlen'gen. Hemdepne buyumliri ichide yene herxil rengdiki körkem yung toqulmilardin tikilgen rengdar, neps kiyim - kéchekller, kigiz, yung rexttin tikilgen we yung yiptin toqulghan bash kiyimler, zich toqulghan rengdar yung keshtiler, ediyal, palas, kigiz qatarliq yadikarliqlar arxé'ologiye tarixida kem uchraydighan, hazirgha qeder dewri eng burun, saqlinishi bir qeder mukemmel bolghan yadikarliqlar iken. Bular shu dewrdiki qewmlerning kiyinish we yasinish usuli körkem we medeniy bir haletke yetkenlikini namayan qilidiken.

Muzéyda körgezme qilin'ghan zaghunluq qedimiy yadikarliq boyumliri ichide sayahetchi we mutexessislerni bekrek qiziqturghini, bu diyarda yashighan qedimiy xelqlerning yingne ishlepchiqirishning sirliri bolup, téxiche parqiraqliqini yoqatmighan polattin nahayiti siliq ishlen'gen keshte yingnisde yip ötküzidighan toshukningmu shunche yuqiri maharet bilen mukemmel we yumulaq échilghanliqi kishilerni téximu heyran qaldurghan.

Yasilish téxnikisi téxiche sir bolghan bu polattin ishlen'gen neps keshtilesh yingnisi, teklimakanda yashighan qedimiy xelqlerning kiyim - kéchek medeniyiti, toqumichiliq sen'itige yuqiri ehmiyet bergenlikini we ishlepchiqirish téxnikisining yuqiri sewiyige yetkenlikini, köp xil igilik shekilliridin toluq paydilinishni bilgenlikini ispatlaydiken.

Amérikidiki tarix penliri doktori qahar barat ependimu “Zaghunluqtin chiqqan qedimiy keshtilen'gen boyumlar bilen teng yingnige oxshash mexsus keshtilesh téxnika eswablirining birge tépilishi, kiyim - kéchek sana'itidiki bir inqilab dewrining ispati, yeni u, Uyghurlarning qedimki chaghlarda toqumichiliqida yuqiri sewiyige kötürülgenlikini ispatlaydighan küchlük pakit bolupla qalmastin, bu yene shu qewmning eqil - parasiti we tepekkurni ishlitip kiyim - kéchekliride, medenchilik sana'iti netijiside altun, kömüsh polat qatarliq köp xil matériyallargha tayan'ghanliqini, kiyinish medeniyitige yéngi bir tereqqiyat béghishlighanliqini shundaqla köp xil igilik we qol höner sana'et türlirini yaratqan, ijad qilghan qewm ikenlikidek ilmiy yekün'ge intayin munasip asas salidu” dégen qarishini otturigha qoydi.

Keshtichilik bolsa ressamliq, toqumichiliq, boyaqchiliq, zergerchilik qatarliq köpligen hüner sen'et türlirini özige mujessem qilghan bir xil uniwérisal sen'et nemunisidur. Her xil renglik yong toqulmilar we uningdiki nepis keshte nusxiliri, polat yingnige oxshash keshtilesh eswabliridin yene biz, teklimankandiki ejdadlarning milliy qol hünerwenchilik téxnikisining shu mezgillerdila tereqqiy qilghanliqini tesewwur qilalaymiz. Zaghunluq qedimiy qebristanliqidin tépilghan arxé'ologiyilik qézilmilargha oxshash mukemmel saqlan'ghan bundaq örnekler dunyada kem uchraydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.