Proféssor exmet bijan erjilasun Uyghurlarning 840-yildin burunla Uyghur diyarida mewjut ikenlikini körsetti

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2015.12.24
Exmet-bijan-erjilasun-yighin.jpg Türkiye til tetqiqat idarisining sabiq bashliqi prof. Dr. Exmet bijan erjilasun ependi “Uyghur tetqiqati” mawzuluq ilmiy muhakime yighinida söz qilmaqta. 2015-Yili 18-dékabir, enqere.
RFA/Erkin Tarim

18-Dékabir türkiye paytexti enqerediki ghazi uniwérsitétida ataqliq sha'ir, meshhur jama'et erbabi we yazghuchi abduréhim tileshüp ötkür wapatining 20 yilliqi, dangliq Uyghur türkolog mirsultan osmanof tughulghanliqining 85 yilliqigha béghishlan'ghan “Uyghur tetqiqati ilmiy muhakime yighini” da söz qilghan türkiyening ataqliq dangliq türkologi, türkiye jumhuriyiti tarix we til tetqiqat ornigha qarashliq til tetqiqat idarisining sabiq bashliqi proféssor exmet bijan erjilasun Uyghurlarning ejdadlirining miladi 840-yilidin ilgirila Uyghur rayonida yashighanliqini tekitlidi.

Proféssor exmet bijan erjilasun “Türkiy tillar diwani we mirsultan osmanof” mawzuluq doklatida Uyghurlarning qedimiy tarixi toghrisida toxtilip, Uyghurlarning bir qisim xitay we bashqa bir qisim eller tarixchiliri teripidin yézilghandek 840-yilida orxun-yénisey deryasi boyida qurulghan Uyghur döliti yimirilgendin kéyinla Uyghur rayonigha kelmigenlikini, 840-yilidin burunla mezkur zéminda Uyghurlarning barliqini bildürdi.

U, miladi 6-8-esirlerdiki köktürk qalghanliqi mezgilidila hazirqi Uyghur diyarining köktürklerning bashqurushi astida ikenlikini, bu yerde Uyghur qebililiri yashighanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Köktürk döliti küchlük mezgillerde bügün Uyghurlar yashawatqan zémin köktürklerning bashqurushi astida idi. Köktürk dölitini Uyghurlar 745-yilida yimirgen waqtida Uyghurlar bügün yashawatqan zéminida bar idi. Emma 840-yili bek muhim. 840-Yilida bügünki mongghuliyediki, yeni orxun wadisidiki Uyghurlar bügünki zéminigha köchti. Emma u tarixtiki Uyghurlar ili deryasi bilen kuchaning sherq teripide idi. Xaqaniye, yeni qaraxaniylar mezgilide shundaq idi. Mexmut qeshqiri ‛diwanu lughetit türk‚ namliq esiride Uyghurlar toghrisida bezi shé'irlarni yazghan idi. U, Uyghurlarni “Kapir” dégen idi. Emma mexmut qeshqiri dégen Uyghurlar ili deryasining sherq teripide idi. Qaraxaniylar dölitidiki Uyghurlar musulman idi, ili deryasi bilen kuchaning sherqidiki Uyghurlar buddist idi. Mexmut qeshqiri öz ‛diwani‚da kuchardiki Uyghurlarning buddist ikenlikini yazidu. Undaqta kuchaning gherbide kimler bar idi? u yerde xaqaniyelikler bar idi. Mexmut qeshqiri, yüsüp xas hajiplar zamanidiki qaraxaniylar dölitining paytexti qeshqer idi. Bezi tarix kitablirida yézilghandek Uyghurlar 840-yilida bu rayon'gha kelgen emes.”

Proféssor doktor exmet bijan erjilasun hazirqi Uyghur étnik kimliki toghrisida melumat bérip mundaq dédi:
“Bizning tariximiz Uyghurni, oghuzni, qipchaqni, qarluqni, yaghmini bir-birige arilashturup qoyidu. Uyghurlar néme üchün mexmut qeshqirini bizning atimiz deydu? yüsüp xas hajip bizning atimiz deydu? chünki bügünki Uyghurlar xaqaniyeliklerningmu ewladliri, ilining we kuchaning gherb teripidiki xaqaniyeliklerningmu ewladliridur. Bügünki Uyghurlarning étnik teripide tarixtiki Uyghurlarmu bar, xaqaniye döliti terkibidiki qarluqlarmu, yaghmilar we chigillermu bar. Uning üchün ‛türkiy tillar diwani‚, ‛qutatqubilik‚ qatarliq eserler bügünki Uyghurlarning ata yadikarliqliri hésablinidu. ‛türkiy tillar diwani‚da Uyghurlar heqqidiki bezi shé'irlarni körüp, mezkur eserning Uyghurlar bilen néme munasiwiti bar? dep oylap qélishi mumkin. Uyghur nami 20-esirde hazirqi Uyghurlargha bérilgen bir isim. Bügünki Uyghurlar tarixtiki Uyghurlarnimu, xaqaniyening ewladlirinimu öz ichige alidu.”

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan türkiyediki hajiteppe uniwérsitéti dotsénti, tarix penliri doktori erkin ekrem ependimu proféssor exmet bijan erjilasunning pikrige qoshulup, qedimki xitayning “Xenname” dégen kitabida hazirqi Uyghurlar yashawatqan zeminning hunlargha tewe dep yézilghanliqini, honlar we dinglinglar Uyghurlarning atisi dep qobul qilsa qedimdin tartip bu zéminda Uyghurlarning yashighanliqini, 840-yili hazirqi mongghuliyediki Uyghur döliti yiqilghandin kéyin köp sanda Uyghurning köchüp kélishi bilen zéminning Uyghurlashqanliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekremning éytishiche 840-yilidin burun Uyghur diyarida Uyghur barmidi? dégen so'al tarixchilar arisida talash-tartishilip kéliwatqan mesile iken.

Doktor erkin ekrem ependi eslide xitay menbeliridimu Uyghurlarning 840-yilidin burunla bu rayonda yashawatqanliqi toghrisida melumatlar bolsimu, bezi tarixchilar tarixqa siyasiy tüs bérip Uyghurlarning 840-yilida bu rayon'gha kelgenlikini alahide tekitlewatqanliqini dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.