"30 йил илгирики шинҗяң" вә бүгүнки ана тил паҗиәси

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2013-04-19
Share
yawrupa-sherqiy-turkistan-enwerjan-ependi-305.png Яврупа шәрқий түркистан бирлики тәшкилатиниң рәиси әнвәрҗан әпәнди
RFA/Ekrem

Германийилик зиярәтчи петер шол тәрипидин 1981 - йили филимға елинған "30 йил илгирики шинҗяң - хитайниң ғәрбий җәзириси" намлиқ һөҗҗәтлик филим әйни йили германийиниң з д ф телевизийә қанилида көрситилгән болуп, 2012 - йили декабир ейи ютуб қатарлиқ тор бәтлиригә ечиветилгән.

"30 йил илгирики шинҗяң" да тәсвирләнгән уйғур дияриниң әмәлий вәзийитигә көз йүгүрткән кишиләр, бу 30 йилда уйғурларниң немигә еришип, немиләрни йоқатқанлиқини ойлимай туралмайду.

Филим уйғур вәтининиң 1949 - йили хитай коммунистлири тәрипидин бесивелинғанлиқи, франсийә дөлитиниң үч һәссисигә баравәр чоңлуқтики бу земинда яшайдиған хитайларниң сани 1949 - йили аран 300 миң киши болсиму, 1981 - йилиға кәлгәндә 5 милйондин ешип кәткәнлики, уйғур қатарлиқ түркий тиллиқ мусулман милләтләр топлишип олтурақлашқан бу тупрақниң хитай үчүн кәлгүсидә еғир баш ағриқи пәйда қилидиғанлиқи қатарлиқ мәзмунлар билән башланған.

Филимда уйғур вәтининиң җәнуб, шималидики уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ түркий милләтләрниң турмуши тәсвирләнгән. Уйғурларниң мәсчитләрдә әркин ибадәт қиливатқанлиқи, өз ана тилида дәрс аңлаватқанлиқи, миллий мәдәнийитиниң символи болған яғлиқ, ромал артқан, сақал, бурут қойған, доппа кәйгән уйғурларниң хитай миллитидин түптин пәрқлиқ бир хәлқ икәнлики уларниң әмәлий турмуш көрүнүшлири арқилиқ әкс әттүрүлгән.

яврупа шәрқий түркистан бирлики тәшкилатиниң рәиси әнвәрҗан әпәндиниң пикри бойичә ейтқанда, филимда тәсвирләнгән1981 - йилидики уйғурлар билән аридин 32 йил өткән бүгүнки күндики уйғурларни селиштурғанда, уйғурларниң зади немигә еришкәнликини ейтип бәргили болмисиму, немиләрдин мәһрум қеливатқанлиқини тәмтиримәй санап бәргили болиду. Бүгүн уйғур дияридики вәзийәт 1981 - йилидики вәзийәткә селиштурғанда зор дәриҗидә қабаһәтлик. Уйғурлар һәммә һәқ - һоқуқлирини тартқузуп қоюпла қалмай, һазир һәтта өзлириниң сақал - бурутлириға, ромал, яғлиқлириға, доппилириға игә чиқалмайдиған дәриҗигә чүшүп қалди. Бүгүнки күндә һәммидинму паҗиәлик болуватқини, уйғурларниң ана тилда дәрс аңлаш пурситидин мәһрум қеливатқанлиқи болуп, хитайниң 2025 - йилиғичә уйғур илидә омумлаштуруп болушни нишан қилған "қош тиллиқ маарип" ниқабидики ассимилиятсийә сиясити нөвәттики әң чоң хәтәр болмақта.

Уйғур илидики бир түркүм вәтәнпәрвәр зиялийлар бүгүн әслидила өзлириниң тәбиий һәққи болған ана тилда дәрс аңлаш һоқуқи үчүн күрәш қилиш йолини таллимақта. Әнвәрҗан әпәнди, аталмиш "қош тиллиқ маарип" қа қарши җәң елан қилған бу әзимәтләрниң җасаритигә апирин ейтти. У сөзидә йәнә, хитайниң "қош тиллиқ маарип" сияситиниң маһийити тоғрисида тохтилип өтти.

"30 йил илгирики шинҗяң - хитайниң ғәрбий җәзириси" намлиқ филим 4 - айниң 17 - күни уйғур дияридики тор бәтләргиму йолланған. Көрүлүш қетим сани бир милйондин ашқан, аваз қатнаштурғучилар сани 30 миңдин һалқиған. "ана тил мәктәплирини қуруш" темисиниң әгәшкүчилири болған уйғур зиялийлири, өзлириниң бүгүнки һали билән 1981 - йилиридики вәзийәтни селиштуруп һәсрәт чәкмәктә.

http://bbs.bagdax.cn/thread-17494-1-1.html

https://www.youtube.com/watch?v=HT7DNH7w8b4

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт