Ай юлтузлуқ көкбайрақ вә уйғур чедириниң туран қурултийидики һекайиси (4)

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.08.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
atilla-uyghur-chidir-turan-qurultiyi.jpg Узундин буян диққәт қилип келиватқан силовакийәлик һон яш атилла 500 километир йол йүрүп, силовакийәдин елип кәлгән чедирини оз қоли билән тикип, уйғурларға һәдийә қилди. 2016-Йили 12-авғуст, венгирийә.
RFA/Ekrem

2016-Йили 12-, 14-авғуст күнлири венгирийәниң пайтәхти будапешттин 150 километир йирақлиқтики бипаян яйлақта өткүзүлгән 6-нөвәтлик туран қурултийиға 20 әтрапида уйғур қатнашқан иди.

12-Авғуст әтигәндә қурултай башлиништин бурун уйғурларға атап икки чедир тикилгән. Буларниң бири қазақистанлиқ уйғурлар тәрипидин тикилгән болса, йәнә бири уйғурларға узундин буян диққәт қилип келиватқан силовакийәлик һон яш атилла тәрипидин һәдийә қилинған.

Атилла әпәнди, бу чедирни 500 километир йол йүрүп, силовакийәдин елип кәлгәндин сирт, уни өз қоли билән тикип бәргән. Униң бу халисанә ярдими йиғинға қатнашқан уйғурларни һаяҗанға салған.

6-Нөвәтлик туран қурултийида ай юлтузлуқ көкбайрақ қиммәтлик бир кәчмишкә шаһит болупла қалмай, уйғур чедириму тәсирлик бир һекайә яратти.

11-Авғуст венгирийә пайтәхти будапештқа йетип кәлгән д у қ рәһбәрлиридин үмид агаһи вә долқун әйса қатарлиқ 5 нәпәр уйғурни уйғур мәстаниси януш әпәнди алдиға чиқип күтүвелип, өзиниң ақсөңәкләр районидики һәшәмәтлик дачисиға орунлаштурған иди. Бирақ, бу уйғур меһманлар кечини бу арамхуда сарайда әмәс, шавқун-сүрәнләр билән толған кәңри яйлақта, йәни қанчә 10 миңлиған адәм чедир қуруп түнәйдиған туран қурултийи мәйданида өткүзүшни ихтияр қилди. януш әпәнди меһманлириниң арзулириға һөрмәт қилди.

Венгирийә ақсөңәкләр җәмийитиниң рәиси януш әпәнди дәрһал туран қурултийи тәшкилатиға телефон қилип, германийәдин кәлгән уйғур вәкиллиригә мәркәздин бир чедир қуруп беришни ейтти.

Қурулидиған чедирлар наһайити көп болғач, туран қурултийиниң паалийәтлиригә дәхли йәтмәслики үчүн, әслидә чедирларни мәйданниң сиртиға орунлаштуруш бәлгиләнгән икән. Дуняниң һәр йеридин кәлгән қанчә онмиңлиған инсан бу йәрдики атлиқ паалийәтләр, сәнәтләр, миллий намайәндиләрни толуқ көрүш үчүн, мумкин қәдәр чедирлирини мәйданға йеқин җайға қурушни ойлайдикән. Мәркәздин йирақлап кәткәндә, бу яйлақта кичәю күндүз давамлишидиған түрлүк паалийәтләрдин бәһр елишқа қулайсизлиқ туғулидикән. Пәқәт алаһидә меһманларғила мәркәз әтрапида чедир қурушқа иҗазәт қилинидикән. Туран қурултийиниң рәиси андериас уйғурларға алаһидә етибар көзи билән қарап, уйғур чедирини мәркәздә қурушқа иҗазәт бәргән.

Бирақ, бираздин кейин җаваб туран қурултийидин әмәс, һонлар қурултийи вә “баранта гуруһи” дин кәлди. януш әпәндиниң билдүрүшичә, д у қ вәкиллиригә туран қурултийи өз намидин бир чедир қуруп бәрмәкчи болған. Әмма германийәдин кәлгән уйғур вәкиллириниң чедирға еһтияҗи барлиқини билгән һонлар қурултийи, бу хизмәтни өзлири үстигә елишни, уйғур вәкиллиригә хизмәт қилишниң бу пурситини һонлар қурултийиға өтүнүп беришни тәләп қилған. Мәркизи силовакийәдә болған “баранта гуруһи” му бу иштин хәвәр тапқандин кейин, уйғур чедирини қуруш ишини һонлар қурултийидин талишип еливалған.

Баш штаби силовакийәдә болған “баранта гуруһи” силовакийә вә венгирийәдә 6-7 миң нәпәр әзаси болған муштлашчилар (йәни бокс) тәшкилати болуп, униң атамани атилла исимлик маҗар яш типик һон милләтчиси болупла қалмай, йәнә “уйғур ашиқи” икән.

Атилла бираздин кейин үмид агаһиға телефон қилип, уйғур чедирини “баранта гуруһи” намидин өзлири қуруп беридиғанлиқини, туран тәшкилати вә һонлар қурултийиниң чедирини рәт қилишни тәләп қилди. Алайитән силовакийәдин чедир әкелиш мүшкүл иш болғач, үмид агаһи уларниң риязәт чекидиғанлиқини нәзәргә елип, чедирни мушу йәрдин һәл қилишни мувапиқ көридиғанлиқини билдүрди. Бирақ атилла һеч унимиди. Талаш-тартиштин кейин, үмид агаһи уйғур чедирини қуруш ишини ахири “баранта гуруһи”ға тапшурди.

Силовакийә билән венгирийә чегридаш дөләтләр болсиму, силовакийә пайтәхти биратислава билән будапешттики туран қурултийи өткүзүлидиған мәйданниң арилиқи 500 километирдин ашатти. Маҗар йигити атилла уйғур чедирини өзлири қуруп бериш арқилиқ, уйғурларға болған сөйгү-муһәббитини изһар қилишниң бу пурситини туран қурултийи вә һонлар қурултийидин талашқан иди.

Дәрвәқә, 12-авғуст күни туран қурултийи рәсмий башлиништин илгири, баранта гуруһиниң атамани атилла чедир билән 5 нәпәр муридини елип, узун бир мусапини бесип туран қурултийи мәйданиға йетип кәлди. Уйғур қериндашлири билән қучақлишип көрүшти вә уйғур чедирини тикиш ишини орунлаштурди. Чедир тикиш башлиниш биләнла, әтраптики бир қисим маҗар милләтчилириму өзлүкидин ярдәмләрдә болди. Уйғур чедири туран қурултийи сәһнисигә йүз метир келидиған йәргә, йәни әң йеқин җайға қурулди.

Биз уйғур чедири қурулуватқан шу әснада, нәқ мәйданда туруп баранта гуруһиниң атамани атиллани зиярәт қилип, униң уйғурларға көрсәткән бу мәрһәмитиниң сәвәбини вә униң уйғурлар һәққидики чүшәнчисини соридуқ. Атилла мундақ дәйду: “мән силовакийәдин кәлдим. Илгири венгирийәдә яшайттим. Биз һонлар билән уйғурлар бир атиниң әвладлири. Уйғур тарихи билән һон тарихи чәмбәрчас бағланған. Мениң уйғурлар билән яхши алақәм бар. Биз қериндаш милләт болупла қалмай, пүткүл һон-түрк милләтлириниң әҗдади болғанлиқимизни өгәндим. Мениң уйғурларға болған һөрмитим йилдин-йилға күчийип барди. Әлвәттә, уйғурларниң һазирқи вәзийити бизни интайин биарам қилиду. Тарихтин буян, һон-уйғур миллитидин қорқуп сәддичинни қуруп өзини мудапиә қилишқа мәҗбур қалған хитайларниң бүгүн уйғурлар үстидин һөкүмранлиқ қилишини әқлим қобул қилмайду. Уйғурлар әзәлдин хитай миллитигә бойсунған әмәс, бәлки бойсундурғучи болуп яшиғаникән. Уйғурларниң бу күнләрдә бешиға келиватқан хитай зулумдин пүтүн маҗар хәлқи, пүтүн һон-түрк әвладлириниң пәришан икәнликини давамлиқ аңлап туримән. Мән пүтүн һон-түрк милләтлириниң уюлташтәк бирликкә келип, уйғур қатарлиқ бәхтсиз қериндашлирини асарәт зулмитидин азад қилидиғанлиқиға ишинимән вә арзу қилимән.”

Д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди атилланиң бу ғәйрити вә ярдимидин көп тәсирләнгәнликини тилға алди.

Уйғур чедири қурулуватқанда нәқ мәйданда су, йемәклик тошуп хизмәт қилған сак қизи лавра руминийәдин кәлгән болуп, у зияритимизни қобул қилғанда “мән уйғурлар билән көрүшкинимдин бәкла хуш болдум. Биз саклар тарихимизни варақлисақ, һәр қәдәмдә уйғурлар көзимизгә челиқиду. Саклар арисида ‛уйғурлар қандақ бир милләтту? бир көргән болсақ!‚ дәйдиғанлар көп. Уйғурлар билән сакларниң қан-қериндашлиқи, тарихтики кәчмишлири һәққидә йезилған әсәрләргә қизиқидиғанларму көп. Бирақ, уйғурлар билән саклар арисидики алақә бәк аз. Биз тәрәпләргиму қәдәм тәшрип қилишиңларни бәк үмид қилимиз” деди.

Уйғур чедириниң қурулушиға ярдәм қилғанлар ичидә йәнә түркләрму бар иди. Германийәниң дуйисбург шәһиридин келип туран қурултийиға қатнашқан вә уйғурларни издәп тепип, уйғур чедирида биргә турушни илтимас қилған түрк милләтчиси аббас әпәндиму, уйғурларниң һон хәлқлири арисидики һөрмитидин тәсирләнгәнликини, уйғур байриқиниң бу қетимқи туран қурултийида көп әзизләнгәнликидин иптихар һес қилғанлиқини, пүтүн дуня түрклириниң уйғурларға яр-йөләктә болуш мәҗбурийити барлиқини тилға алди.

Уйғур чедири хас уйғурлар үчүн ясалған болсиму, бу чедирда уйғурлар, һонлар, саклар вә түркләр биргә турди. Уларниң наштилиқи биргә, күнлүк тамақлири биргә болди. Чедир әтрапиға айюлтузлуқ көк байрақтин башқа йәнә, маҗарларниң хас байриқи, будапешт райониниң йәрлик байрақлири, түрк милләтчилириниң байриқи, қәдимки уйғур дөлитиниң байриқи қатарлиқлар есилди.

Уйғур чедири қандаш милләтләрниң уйғурларниң бүгүни вә кәлгүси һәққидә сөһбәтләр қуридиған, пилан-программилар түзидиған, иш бирлики қуридиған паалийәт мәйданиға айланди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.