Ay yultuzluq kökbayraq we Uyghur chédirining turan qurultiyidiki hékayisi (4)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-08-22
Share
atilla-uyghur-chidir-turan-qurultiyi.jpg Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, Uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-awghust, wén'giriye.
RFA/Ekrem

2016-Yili 12-, 14-awghust künliri wén'giriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida Uyghur qatnashqan idi.

12-Awghust etigende qurultay bashlinishtin burun Uyghurlargha atap ikki chédir tikilgen. Bularning biri qazaqistanliq Uyghurlar teripidin tikilgen bolsa, yene biri Uyghurlargha uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla teripidin hediye qilin'ghan.

Atilla ependi, bu chédirni 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgendin sirt, uni öz qoli bilen tikip bergen. Uning bu xalisane yardimi yighin'gha qatnashqan Uyghurlarni hayajan'gha salghan.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraq qimmetlik bir kechmishke shahit bolupla qalmay, Uyghur chédirimu tesirlik bir hékaye yaratti.

11-Awghust wén'giriye paytexti budapéshtqa yétip kelgen d u q rehberliridin ümid agahi we dolqun eysa qatarliq 5 neper Uyghurni Uyghur mestanisi yanush ependi aldigha chiqip kütüwélip, özining aqsöngekler rayonidiki heshemetlik dachisigha orunlashturghan idi. Biraq, bu Uyghur méhmanlar kéchini bu aramxuda sarayda emes, shawqun-sürenler bilen tolghan kengri yaylaqta, yeni qanche 10 minglighan adem chédir qurup tüneydighan turan qurultiyi meydanida ötküzüshni ixtiyar qildi. Yanush ependi méhmanlirining arzulirigha hörmet qildi.

Wén'giriye aqsöngekler jem'iyitining re'isi yanush ependi derhal turan qurultiyi teshkilatigha téléfon qilip, gérmaniyedin kelgen Uyghur wekillirige merkezdin bir chédir qurup bérishni éytti.

Qurulidighan chédirlar nahayiti köp bolghach, turan qurultiyining pa'aliyetlirige dexli yetmesliki üchün, eslide chédirlarni meydanning sirtigha orunlashturush belgilen'gen iken. Dunyaning her yéridin kelgen qanche onminglighan insan bu yerdiki atliq pa'aliyetler, sen'etler, milliy namayendilerni toluq körüsh üchün, mumkin qeder chédirlirini meydan'gha yéqin jaygha qurushni oylaydiken. Merkezdin yiraqlap ketkende, bu yaylaqta kicheyu kündüz dawamlishidighan türlük pa'aliyetlerdin behr élishqa qulaysizliq tughulidiken. Peqet alahide méhmanlarghila merkez etrapida chédir qurushqa ijazet qilinidiken. Turan qurultiyining re'isi andéri'as Uyghurlargha alahide étibar közi bilen qarap, Uyghur chédirini merkezde qurushqa ijazet bergen.

Biraq, bir'azdin kéyin jawab turan qurultiyidin emes, honlar qurultiyi we "Baranta guruhi" din keldi. Yanush ependining bildürüshiche, d u q wekillirige turan qurultiyi öz namidin bir chédir qurup bermekchi bolghan. Emma gérmaniyedin kelgen Uyghur wekillirining chédirgha éhtiyaji barliqini bilgen honlar qurultiyi, bu xizmetni özliri üstige élishni, Uyghur wekillirige xizmet qilishning bu pursitini honlar qurultiyigha ötünüp bérishni telep qilghan. Merkizi silowakiyede bolghan "Baranta guruhi" mu bu ishtin xewer tapqandin kéyin, Uyghur chédirini qurush ishini honlar qurultiyidin taliship éliwalghan.

Bash shtabi silowakiyede bolghan "Baranta guruhi" silowakiye we wén'giriyede 6-7 ming neper ezasi bolghan mushtlashchilar (yeni boks) teshkilati bolup, uning atamani atilla isimlik majar yash tipik hon milletchisi bolupla qalmay, yene "Uyghur ashiqi" iken.

Atilla bir'azdin kéyin ümid agahigha téléfon qilip, Uyghur chédirini "Baranta guruhi" namidin özliri qurup béridighanliqini, turan teshkilati we honlar qurultiyining chédirini ret qilishni telep qildi. Alayiten silowakiyedin chédir ekélish müshkül ish bolghach, ümid agahi ularning riyazet chékidighanliqini nezerge élip, chédirni mushu yerdin hel qilishni muwapiq köridighanliqini bildürdi. Biraq atilla héch unimidi. Talash-tartishtin kéyin, ümid agahi Uyghur chédirini qurush ishini axiri "Baranta guruhi"gha tapshurdi.

Silowakiye bilen wén'giriye chégridash döletler bolsimu, silowakiye paytexti biratislawa bilen budapéshttiki turan qurultiyi ötküzülidighan meydanning ariliqi 500 kilométirdin ashatti. Majar yigiti atilla Uyghur chédirini özliri qurup bérish arqiliq, Uyghurlargha bolghan söygü-muhebbitini izhar qilishning bu pursitini turan qurultiyi we honlar qurultiyidin talashqan idi.

Derweqe, 12-awghust küni turan qurultiyi resmiy bashlinishtin ilgiri, baranta guruhining atamani atilla chédir bilen 5 neper muridini élip, uzun bir musapini bésip turan qurultiyi meydanigha yétip keldi. Uyghur qérindashliri bilen quchaqliship körüshti we Uyghur chédirini tikish ishini orunlashturdi. Chédir tikish bashlinish bilenla, etraptiki bir qisim majar milletchilirimu özlükidin yardemlerde boldi. Uyghur chédiri turan qurultiyi sehnisige yüz métir kélidighan yerge, yeni eng yéqin jaygha quruldi.

Biz Uyghur chédiri quruluwatqan shu esnada, neq meydanda turup baranta guruhining atamani atillani ziyaret qilip, uning Uyghurlargha körsetken bu merhemitining sewebini we uning Uyghurlar heqqidiki chüshenchisini soriduq. Atilla mundaq deydu: "Men silowakiyedin keldim. Ilgiri wén'giriyede yashayttim. Biz honlar bilen Uyghurlar bir atining ewladliri. Uyghur tarixi bilen hon tarixi chemberchas baghlan'ghan. Méning Uyghurlar bilen yaxshi alaqem bar. Biz qérindash millet bolupla qalmay, pütkül hon-türk milletlirining ejdadi bolghanliqimizni ögendim. Méning Uyghurlargha bolghan hörmitim yildin-yilgha küchiyip bardi. Elwette, Uyghurlarning hazirqi weziyiti bizni intayin bi'aram qilidu. Tarixtin buyan, hon-Uyghur millitidin qorqup seddichinni qurup özini mudapi'e qilishqa mejbur qalghan xitaylarning bügün Uyghurlar üstidin hökümranliq qilishini eqlim qobul qilmaydu. Uyghurlar ezeldin xitay millitige boysun'ghan emes, belki boysundurghuchi bolup yashighaniken. Uyghurlarning bu künlerde béshigha kéliwatqan xitay zulumdin pütün majar xelqi, pütün hon-türk ewladlirining perishan ikenlikini dawamliq anglap turimen. Men pütün hon-türk milletlirining uyultashtek birlikke kélip, Uyghur qatarliq bextsiz qérindashlirini asaret zulmitidin azad qilidighanliqigha ishinimen we arzu qilimen."

D u q bash katipi dolqun eysa ependi atillaning bu gheyriti we yardimidin köp tesirlen'genlikini tilgha aldi.

Uyghur chédiri quruluwatqanda neq meydanda su, yémeklik toshup xizmet qilghan sak qizi lawra ruminiyedin kelgen bolup, u ziyaritimizni qobul qilghanda "Men Uyghurlar bilen körüshkinimdin bekla xush boldum. Biz saklar tariximizni waraqlisaq, her qedemde Uyghurlar közimizge chéliqidu. Saklar arisida 'Uyghurlar qandaq bir millettu? bir körgen bolsaq!' deydighanlar köp. Uyghurlar bilen saklarning qan-qérindashliqi, tarixtiki kechmishliri heqqide yézilghan eserlerge qiziqidighanlarmu köp. Biraq, Uyghurlar bilen saklar arisidiki alaqe bek az. Biz tereplergimu qedem teshrip qilishinglarni bek ümid qilimiz" dédi.

Uyghur chédirining qurulushigha yardem qilghanlar ichide yene türklermu bar idi. Gérmaniyening duyisburg shehiridin kélip turan qurultiyigha qatnashqan we Uyghurlarni izdep tépip, Uyghur chédirida birge turushni iltimas qilghan türk milletchisi abbas ependimu, Uyghurlarning hon xelqliri arisidiki hörmitidin tesirlen'genlikini, Uyghur bayriqining bu qétimqi turan qurultiyida köp ezizlen'genlikidin iptixar hés qilghanliqini, pütün dunya türklirining Uyghurlargha yar-yölekte bolush mejburiyiti barliqini tilgha aldi.

Uyghur chédiri xas Uyghurlar üchün yasalghan bolsimu, bu chédirda Uyghurlar, honlar, saklar we türkler birge turdi. Ularning nashtiliqi birge, künlük tamaqliri birge boldi. Chédir etrapigha ayyultuzluq kök bayraqtin bashqa yene, majarlarning xas bayriqi, budapésht rayonining yerlik bayraqliri, türk milletchilirining bayriqi, qedimki Uyghur dölitining bayriqi qatarliqlar ésildi.

Uyghur chédiri qandash milletlerning Uyghurlarning bügüni we kelgüsi heqqide söhbetler quridighan, pilan-programmilar tüzidighan, ish birliki quridighan pa'aliyet meydanigha aylandi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet