Януш һоркович: мени уйғурларға мәстанә қилған нәрсә қандашлиқ меһри (2)

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.08.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Yanush-horkowich-turan-qurultiyi.jpg Уйғур мәстаниси януш һоркович әпәнди(солда) туран қурултийиға қатнишиш үчүн германийәдин кәлгән уйғур вәкилләр билән. 2016-Йили 11-авғуст, венгирийә.
RFA/Ekrem

“бундин 2200 йиллар илгири һунларға хақан болған батур тәңриқутниң әвладлири уйғурлар билән дидар көрүшкәнликим һаятимдики зор хушаллиқ болди.”

11-Авғуст венгирийә пайтәхти будапешттики 6-нөвәтлик туран қурултийиға қатнишиш үчүн германийәдин кәлгән д у қ муавин рәиси үмид агаһи вә баш катип долқун әйса қатарлиқ 5 нәпәр уйғур меһманни қизғин күтүвалған уйғур мәстаниси януш әпәнди, меһманлириға өз туралғусини азадә зиярәт қилишқа иҗазәт бәргән иди.

Уйғурлар 65 яшлиқ бу бойтақ бовайниң икки қәвәтлик бинасидики азадә өйләрни, тамларға есилған йирақ тарихқа аит рәсимләрни, һонларниң қәдимки заманға тәқлид қилип ясалған оқя, қилич-қалқанлирини, падишаһларниң нәсәбнамилирини һәвәс билән көрүп чиқишқандин кейин, бинаниң астинқи қәвитидики өйләргә орунлаштурулған филим ситудийәсини зиярәт қилди. Бу җайға 3 данә филим аппарати, бирқанчә компютер вә филим ишләшкә лазимлиқ үскүниләр қураштурулған, тамлар пәрдиләр билән безәлгән иди. януш әпәнди бу һәқтә тохтилип: “бу ситудийәни уйғурлар үчүн һазирлидим. Керәк болса, халиғанчә пайдилансаңлар болиду” деди.

12-Авғуст күни януш әпәнди 3 күнлүк лазимәтликләрни аптомобилиға бесип, бизни туран қурултийи мәйданиға апарди. Меһманлар 6-нөвәтлик туран қурултийи ахирлашқучә, кечиләрниму 150 миң киши қатнашқан бу мурасим мәйданида-чедирда өткүзүшни қарар қилишқан иди. Уйғур чедирини атилла исимлик бир яш алайитән силовакийәдин әкелип қуруп бәргән иди.

Чедир ичидә нә юмшақ йепинча, нә арамхуда уйқу болмайдикән. Кечә-күндүз челиниватқан нағра-сунай, дақа-думбақниң авазида ухлимақ техиму тәскән. Бу хил муһит германийәдин кәлгән уйғурлар үчүн йеңилиқ вә көңүллүк болсиму, яшанған бир адәмгә нисбәтән җапа иди. Шуниңға қаримай, уйғурларниң хизмитини қилиштин зоқ алидиған януш әпәнди өзиниң һәшәмәтлик өйини ташлап, кечиләрни меһманлири билән биргә чедир ичидики чимлиқ үстидә йетип өткүзди.

Венгирийә ақсөңәкләр җәмийитиниң рәиси, һонлар қурултийиниң қурғучиси януш һоркович әпәнди билән бу уйғур чедирида зияритимизни давамлаштурушқа йәнә пурсәт туғулди. У зияритимиз әснасида, өзиниң һес-һаяҗанлирини “2200 йиллар илгири һунларға хақан болған батур тәңриқутниң әвладлири болған уйғурлар билән дидар көрүшкәнликим һаятимдики зор хушаллиқ болди” дегән ибарә билән ипадилиди.

У мундақ дәйду: “мән уйғур қериндашлиримға ярдәм қилишни мәҗбурийәт дәп билимән һәм ярдимимдин һузурлинимән. Чүнки, биз миң йил айрилип, аран дидар көрүшкән қан-қериндашлармиз. Униң үстигә, уйғурлар бүгүн ярдәмгә әң моһтаҗ бир хәлқ. Уйғурлар тарихтики һөкүмранлиқ сәлтәнитидин мәһрум болупла қалмай, дунядики әң начар бир милләтниң мустәмликиси астида мәвҗутлуқини сақлап қелишниң дәрд-әләмлиригә әсир болуватиду. Уйғурларниң әвладлириниң дуняда бир мунчә дөләтлири бар. Маҗарлар, өзбекләр, қазақлар, әзәриләр, түркмәнләр... Дегәндәкләрниң. Әмма уйғурниң миллий роһидин башқа һечнемиси йоқ. Бичарә уйғурлар һәтта әсирләр мабәйнидә шәкилләнгән мәдәнийәт вә өрп-адәтлиридинму ятлаштуруливатиду. Уйғурларға ярдәм қилиш, әслидә бүгүнки һон, түрк нәсиллик милләтләрниң ортақ бурчи иди. Әпсус, уйғурлар күткәнлиригә еришәлмәйватиду.”

Д у қ муавин рәиси үмид агаһи әпәнди, уйғур-һон риштини бағлаш вә тәрәққий қилдурушқа ғайәт зор төһпә қошқан бу адәмниң, ялғуз өзи уйғур мәстаниси болупла қалмай, венгирийә, силовакийә, руминийә қатарлиқ әлләрдә йәнә бирмунчә уйғурпәрәсләрни йетиштүрүп чиққанлиқини, уйғурлар билән йирақ қәдимки заманларда қан-қериндаш болуп яшиған саклар, чаңлар қатарлиқ милләтләр биләнму уйғурларниң мунасивәт риштини улиғанлиқини тилға елип, бу адәмниң уйғур үчүн төлигән бәдәллириниң йүксәк баһаға лайиқлиқини әскәртти.

Януш әпәндигә мунасивәтлик бизни қизиқтурған йәнә бир һекайини д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәндиниң еғзидин аңлидуқ. Униң билдүрүшичә, януш әпәнди тунҗи қетим мюнхендики уйғурлар билән көрүшүпла, уйғурларни рәсмий бир өмәк шәклидә һонлар қурултийи вә туран қурултайлириға тәклип қилған.

Януш әпәндиниң ой-хияли уйғурларниң кәлгүсигә бағланған икән. Зияритимиз әснасида униңдин “сиз уйғурларниң кәлгүсигә қандақ қарайсиз?” дегән соални сориған идуқ, януш әпәнди мундақ җаваб бәрди: “мустәмликә болуш дегәнлик, йоқилиш дегән билән охшаш уқумни билдүрмәйду. Бизму сабиқ советлар иттипақиға мустәмликә болған. Бүгүн уйғурларға һөкүмранлиқ қиливатқан хитайларму, йирақ-йеқин тарихларда уйғурларға, манҗуларға, моңғулларға мустәмликә болған. Хитайлар өзлири мустәмликидин қутулғили 100 йил болмиди. Хитайларниң уйғурлардин-һунлардин қорқуп, сәддичинни бина қилип, қанчә әсирләп мудапиәдә яшиғанлиқини уйғурлар яхши билиду. Тарихий нуқтидин ейтсақ, уйғурларниң өз кәлгүсидин үмидсизлинишкә асаси йоқ. Бүгүн уйғурлар чоң бир дуняви күчкә айланған хитай империйәсиниң һөкүмранлиқида туруватиду. Бирақ, йиқилмиған империйә болмиған. Бүйүк һон империйәси, бүйүк рим империйәси, герман империйәси, парис империйәси... Буларниң һәммиси тарихқа айлинип кәтти. Хитай империйәсиниңму йиқилидиған дәври болиду. Мустәмликә астидики милләтниң хиялиму қайғусиға охшашла көп. Ассимилятсийә болуп түгәп китәрмизму? нәслимиз қуруп китәрму? дунядин милләт сүпитидә йоқилип китәрмизму? дегәндәк ғәм вә уни қилсақ боларму, буни қилсақ боларму? дегәндәк хияллири түгимәйду. Бу хил һаятни бизму яшиған. Бизниң нопусимиз силәрниңкидин аз иди. Биз һазир аран 10 милйон хәлқ. Силәрниң нопусуңлар биздин бир һәссә көп. Әйни чағда маҗар милләтчилири мәхпий тәшкиллинип, мустәмликичи милләткә қарши күрәшлирини узун давамлаштурған. Әлвәттики, буниң бәдилиму еғир болған. Һазир уйғурларму қолидин келишичә теришчанлиқ көрситиватиду. Әмма йетәрлик әмәс.”

Биз януш әпәнди билән сөһбитимиз җәрянида, униң уйғурларниң кәлгүсигә алаһидә көңүл бөлидиғанлиқини билгәндин кейин, нөвәттики уйғурлар вәзийитидин қанчилик бир нәрсә билидиғанлиқи вә уйғурлар қандақ қилғанда һазирқи мүшкүлатлардин қутулалайдиғанлиқи һәққидиму бәзи соалларни сорап, униң қарашлирини билишкә териштуқ. Униң җаваблирини келәр қетимлиқ программимизда диққитиңларға сунимиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.