Түркий дөләтләр кеңишидә уйғур мәсилиси оттуриға қоюлмиғанлиқи тәнқидкә учримақта

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2018.09.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turkiy-millet-yighin.jpg Түркий тиллиқ дөләтләр башлиқлири кеңишидин көрүнүш. 2018-Йили 3-сентәбир, қирғизистан.
RFA/Erkin Tarim

Түркий тиллиқ дөләтләр башлиқлири кеңишиниң йиғини 3‏-сентәбир күни қирғизистанниң иссиқ көл бойидики чолпан-ата шәһиридә өткүзүлүп, түркий тиллиқ дөләтләрниң һәмкарлиқ мәсилиси музакирә қилинған. Йиғинда түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййп әрдоған сөзләп, пәләстинниңму түрк дунясиниң сиртида әмәсликини тәкитлигәнлики түркийәдики иҗтимаий таратқуларда ғулғула пәйда қилди. Иҗтимаий таратқуларда: “һөрмәтлик дөләт рәисим рәҗәп таййп әрдоған шәрқий түркистан түрк дунясиниң дәл мәркизидә, ‛дивану луғатит түрк‚, ‛қутадғу билиг‚ кә охшаш түрк дунясиниң ортақ әсәрлири йезилған җай, алий кеңәштә уларни немишқа тилға алмайсиз?” дәп йезилған.

Баш катиплиқ оргини истанбулда турушлуқ түркий дөләтләр кеңишиниң тор бетидә елан қилинған мәтбуат баянатиға асасланғанда, бу нөвәтлик түркий дөләт рәһбәрлири йиғинида һәрқайси тәрәпләрниң өз-ара мунасивәтлири, район характерлик мәсилиләр, мәдәнийәт, инсанпәрвәрлик ярдими, түркий дөләтләр кеңиши вә һәр қайси органларниң тәрәққияти қатарлиқ мәсилиләрдә өз ара пикир алмаштурулған. Йиғинда 2020-йили өткүзүлидиған хәлқаралиқ миллий тәнтәрбийә мусабиқисини түркийәдә өткүзүш қарар қилинған.

Биз йиғин һәққидә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн 6-нөвәтлик түркий дөләтләр рәһбәрлири йиғиниға иштирак қилған “сипрус почтиси” гезити мухбири гөкхан гүләр әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У нәқ мәйдандин зияритимизни қобул қилип, 6-нөвәтлик түркий дөләтләр рәһбәрлири йиғинида музакирә қилинған мәсилиләр тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: “түрк дунясиниң мәсилилири тоғрисида әмәс, түркий җумһурийәтләр кеңишини қурған 4 дөләт өзбекистан билән һонгарийәни әзалиққа қобул қилиш мәсилиси музакирә қилинди. Адәттики омумий мәсилиләр тоғрисида музакирә елип берилди”.

Гөкхан гүләр әпәнди түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййп әрдуғанниң пәләстин мәсилиси билән сипрус мәсилисини тилға алғанлиқини баян қилип мундақ деди: “түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййп әрдоған сөзиниң ахирида пәләстин мәсилиси билән сипрус мәсилиси тоғрисида тохталди. Йиғинни келәр йили сентәбир ейиниң бешида әзәрбәйҗанниң пайтәхти бакуда ечиш қарар қилинди. Миллий тәнтәрбийә паалийитини 2020-йили түркийәдә өткүзүш қарар қилинди. Түркий җумһурийәтләр кеңишиниң баш катиплиқиға қазақистанлиқ дипломат бағдат әпәнди тәйинләнди. Түрк академийәси, мирас вәхпи вә хәлқара түркий милләтләр мәдәнийәт сәнәт тәшкилатиниң мәсуллири йеңидин тәйинләнди”.

Зияритимизни қобул қилған түркийә парламенти әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди мәзкур йиғинда түркий милләтләр аилисиниң муһим бир әзаси болған уйғурларниң хитай һакимийити тәрипидин дучар қилиниватқан җаза лагерлири мәсилиси, уйғур тилидики маарипниң чәклиниши, диний етиқад әркинликлириниң боғулуши қатарлиқ мәсилиләрниң оттуриға қоюлмиғанлиқидин биарам болғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “әслидә шәрқий түркистандики қериндашлиримиз дучар болуватқан трагедийәни оттуриға қоюш үчүн мәзкур йиғин яхши бир пурсәт иди. Әмма шәрқий түркистанда болуватқанлар йиғинға иштирак қилған рәһбәрләрниң диққитини тартмиған охшайду. Бу адәмниң көңлини бәкла йерим қилидиған бир иш”.

Парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди бирләшкән дөләтләр тәшкилати, америка қошма штатлириниң бәзи палата әзалириниң “җаза лагерлири” һәққидә баянатлар елан қилип, хитайни тәнқид қиливатқан бүгүнки күндә бу йиғинида “уйғур дияридики уйғурлар дучар болуватқан җаза лагерлириға солаш трагедийәсиниң оттуриға қоюлмиғанлиқи, йиғинниң кәмчилики икәнлики” ни тәкитләп мундақ деди: “бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә америка қошма штатлириниң бәзи палата әзалири шәрқий түркистан һәққидә диққәт тартидиған баянатлар бәрмәктә. Б д т билән америка буларни қиливатқан бүгүнки күндә 5 түркий җумһурийәт рәисиниң шәрқий түркистан мәсилисини тилға алмиғанлиқи адәмни ойға салидиған бир мәсилә, шундақла йиғиндики әң чоң кәмчиллик дәп қараймән. Чүнки, түрк дунясиниң мәсилиси түркийә, қирғизистан, қазақистан, әзәрбәйҗан вә өзбекистанниңму мәсилиси. Мән бу дөләтләрниң хитайниң шәрқий түркистанлиқ қериндашлиримизға йүргүзүватқан йоқ қилиш сияситигә наразилиқ билдүрмәсликини әйибләймән”.

1910-Йили қурулған түрк дунясиниң бирликини илгири сүридиған аммиви тәшкилатлардин бири болған “түрк очақлири” тәшкилати рәиси профессор доктор мәмәт өз әпәнди түркий дөләтләр кеңишигә әза җумһурийәтләр рәһбәрлириниң гәрчә бу йиғинда түрк дунясиниң ортақлиқи, һәмкарлиқи вә тәрәққиятини мәдһийәлисиму, һәтта рәҗәп таййп әрдоған түрк дуняси билән мунасивәтсиз пәләстин мәсилисини тилға алсиму, бирақ хитай билән болған мунасивәткә дәхли йәтмисун дәп, хитай даирилириниң милйондин артуқ уйғурни йиғивелиш лагериға солап, түрк дунясиниң бир қисми болған уйғурларға қарита миллий вә мәдәнийәт җәһәтләрдин тәқибләш йүргүзүватқанлиқиға инкас қайтурмиғанлиқини илгири сүрүп мундақ деди: “бу дөләтләрниң хитай билән мунасивити мәвҗут, буни бузушни халимайду. Биз пәләстин мәсилисигә, роһиңга мәсилисигә игә чиқиватқан болсақ, шәрқий түркистан мәсилисигиму игә чиқишимиз керәк. Дипломатийәлик тил билән уйғурлар дучар болуватқан инсан һәқ вә һоқуқлири дәпсәндичиликини оттуриға қоюшимиз керәк. Чүнки, шәрқий түркистан түрк дунясиниң айрилмас бир парчисидур”.

Хәлқара мәтбуатларда йеқиндин буян түркийә, пакистан, сәуди әрәбистан вә башқа ислам әллириниң хитайниң уйғур мусулманлириға натсистларчә җаза лагерлириға солаш вә уларниң ислами диний кимликини чәкләш йүргүзүватқанлиқиға инкас қайтурмиғанлиқи тәнқидкә учримақта иди. Бу қетимқи түрк дуняси рәһбәрлири йиғинидиму охшаш әһвал йүз бәргән.

Бу қетимқи йиғинға түркийә президенти рәҗәп таййп әрдоған, қазақистан президенти нурсултан нәзәрбайеф, әзәрбәйҗан президенти илһам әлийеф қатнашқан. Өзбекистан президенти шавкәт мирзайеф билән һонгарийә (венгерийә) президенти вектор орбан көзәткүчи сүпитидә иштирак қилған. Бу һонгарийә президентиниң бу йиғинға тунҗи қетим иштирак қилиши шундақла өзбекистан президентиниң узун йиллардин кейин тунҗи қетим бу йиғинға иштирак қилиши икән.

Түркий тилида сөзлишидиған дөләтләр һәмкарлиқ кеңишиниң қисқартилған исми түрк кеңиши болуп, түркий җумһурийәтләр оттурисидики һәмкарлишишни күчәйтиш үчүн 2009-йили қурулған. Қурғучи дөләтләр түркийә, әзәрбәйҗан, қазақистан вә қирғизистандин ибарәттур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.