Әхмәтҗан һашири: "‹чаһарбағ' намлиқ әсиримдә уйғур аяллириниң ирадисини баян қилдим"

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017-12-20
Share
turk-dunyasi-drama-yezish-musabiqisi-2.jpg Түрк дуняси драма йезиш мусабиқисидин көрүнүш. 2017-Йили 19-ноябир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә мәдәнийәт вә саяһәт министирлиқиниң қоллиши билән явро-асия язғучилар бирлики өткүзгән, 2-нөвәтлик хәлқаралиқ "қорқут ата драма йезиш мусабиқиси" да уйғур язғучи әхмәтҗан һашириниң "чаһарбағ" намлиқ драма әсири биринчиликкә еришкән.

19-Декабир әнқәрәдә өткүзүлгән мукапат тарқитиш мурасимида парламент әзаси, сабиқ мәдәнийәт вә саяһәт министири нәби авҗи язғучи әхмәтҗан һашириға мукапат медалини тәқдим қилди. Игилинишичә, мәзкур әсәр түрк тилиға тәрҗимә қилинип, елан қилинидикән.

Әхмәтҗан һашириниң "чаһарбағ" намлиқ драмиси қачан йезилған, әсәрдә немиләр баян қилинған? бу әсәрниң әдәбий вә тарихий қиммити немә? биз бу соалларға җаваб тепиш үчүн әсәрниң аптори әхмәтҗан һашири әпәнди вә бир қисим әдәбиятшунаслар билән сөһбәт елип бардуқ.

Әхмәтҗан һашири әпәнди мәзкур әсәрни буниңдин 26 йил бурун язғанлиқини, өзи туғулуп чоң болған чаһарбағ намлиқ йезида болған һәқиқий бир вәқә икәнликини баян қилди: "мән ‹чаһарбағ' намлиқ бу драма әсиримни буниңдин 26 йил бурун язған идим. Бу әсәрни мениң қәлбимдә инсаний туйғуни ойғатқан бир әсәр дәп қараймән. Техиғичә һечқандақ йәрдә сәһнидә қоюлмиған иди. Мән өзүмму шу чаһарбағлиқ идим."

Тонулған язғучи әхмәтҗан һашири әпәнди 1941-1945-йиллиридики совет-герман уруши мәзгилидә совет һөкүмитиниң бәзи йезиларни башқа йезиларға қошувәткәнликини, буниң ичидә өзи туғулған чаһарбағ йезисиниңму барлиқини, бу вәқәләрни йезип қалдуруш пикириниң өзидә қандақ оттуриға чиққанлиқини баян қилип мунуларни деди: "совет-герман уруши мәзгилидә арқа сәптики бәзи йезиларни келәчәки йоқ, урушта йезидики адәмләр өлүп кәтти, бир йезини башқа бир йезиға қошуветиңлар дәп пәрман чиққан иди. Мән туғулған чаһарбағ йезисиму башқа бир йезиға қошуветилгән. Мән һазир һаятта, бир язғучимән, әмма мениң юртум йоқ. Тохта, мән бир язғучиғу, шу юрт тоғрисида язай, шу юртни тутуп турған қәдирдан аниларни немишқа язмаймән, дегән ой билән бу драма әсирини язған идим."

Әхмәтҗан һашири, алмута шәһири йениға җайлашқан чаһарбағ йезисидики бир уйғур момайниң һаятини баян қилиш арқилиқ уйғур хәлқиниң қанчилик ирадилик хәлқ икәнликини оттуриға қойғанлиқини баян қилип мундақ деди: "чаһарбағ йезиси қошуветилгәндин кейин һәммәйлән башқа йезиларға көчүп кетип йезида бирла аял қалиду. Йезидики йәрни, суни сақлап бирла момай қалиду. Мән дамимда бу момайни йезини йорутуп турған бир чирағ дәп язған идим. Нәдә яшисақ яшайли өз юртимиз биринчи орунда туриду, бу йезидики аял һечқандақ җайға кәтмәй бу йезини сақлап туриду. Бәзиләр бу аялни сараң болуп қелипту, дәйду. Әмма нурана момайниң ата-анисиниму коммунистлар өлтүргән, бу аялниму йезидин көчмидиң, дәп сибирийәгә сүргүн қиливәткән. Сән партийәниң йолйоруқиға бойсунмидиң дәп сотлиған. Бу аял 92 яшқичә бу йезидин айрилмай аләмдин өтти. Мән бу аялниң һаятини йезиш арқилиқ драма әсиримдә уйғурларниң тиз пүкмәс ирадисини ипадиләп бәрдим. Мәсилән, мән туғулған өй у йезида бар, аял яшиған өйни хатирә өйи қилип қойдуқ."

Тонулған язғучи әхмәтҗан һашири 79 яшқа кирип қалғанлиқиға қаримай иҗадийитини давамлаштурмақта. У һазирғичә 8 драма әсири язған болуп, үч әсири хәлқаралиқ мукапатқа еришкән һәмдә әхмәтҗан һашириға қазақистан президенти нурсултан назарбайеф тәрипидин "төһпикар әдәбиятчи" медали берилгән. Әхмәтҗан һашири әпәнди бу һәқтә қисқичә мәлумат берип мундақ деди: "мән уйғур тиятериға 7 драма йезип бәрдим. Бу сәккизинчи драма әсирим. ‹Идиқут' намлиқ драма әсирим түрк дунясидики язғучилар мусабиқисидә мукапатқа еришти. ‹ялғуз йилпиз' намлиқ драма әсиримму хәлқаралиқ мусабиқигә тәвсийә қилинди. Қазақистан президенти нурсултан назарбайеф маңа медал бәрди. Бир китабимни дөләт сетивеливатиду."

Алмутадики уйғур әдәбиятшунаслардин доктор алимҗан тиливалди әпәнди әхмәтҗан ашириниң 1960-йилларда әдәбият сепиға киргән язғучи икәнликини, қазақистан мустәқил болғандин кейин бурун дейәлмигән сөзлирини дейишкә башлиғанлиқини илгири сүрди. Доктор алимҗан тиливалди әпәнди "чаһарбағ" драма әсириниң әслидә "нур ана" намлиқ роман икәнликини, буниң уйғур аяллириниң күчлүк ирадисини яритип бәргәнликини баян қилди.

Әхмәтҗан һашириниң драма әсәрлириниң түрк дунясида мукапатларға еришиши, түрк тилиға тәрҗимә қилинишиниң әһмийити немә? измирдики әгә университети түрк дуняси тәтқиқат институтиниң оқутқучиси, профессор алимҗан инайәт әпәнди буниң уйғур әдәбиятиниң хәлқарада тонулуши үчүн зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт