Түркийә қәйсәридики уйғурлар (1)

Мухбиримиз әркин тарим
2016-01-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қәйсәридики уйғур мусапирларға елип келингән ярдәм. 2015-Йили 25-январ, түркийә.
Қәйсәридики уйғур мусапирларға елип келингән ярдәм. 2015-Йили 25-январ, түркийә.
RFA/Erkin Tarim


Уйғур дияри билән анатолийә яни түркийә оттурисидики мунасивәт қәдимий тарихқа игә болуп, уйғурларниң түркийәгә көчүшиму қәдимий тарихқа игә. Әмма йеқинқи йилларда уйғурларниң түркийәгә көчүши күнсайин көпәймәктә. Ундақта түркийәдики уйғурларниң нопуси қанчилик? 2009 - йили түркийәниң сабиқ баш министир муавини бүләнт аринч әпәнди мухбирларға бәргән баянатида, түркийәдә 300 миң әтрапида уйғур барлиқини баян қилған иди. Ундақта үчинчи һиҗрәт дәп аталған малайшия вә тайланд арқилиқ кәлгән уйғурларниң түркийәгә көчүп келиши қачан, қандақ башланди? мәзкур һиҗрәтниң асасий сәвәби немә? бу уйғур көчмәнләр түркийәниң қайси җайлириға орунлаштурулди? бу һәқтә зияритимизни қобул қилған, көп қетим тайланд вә малайшияға берип бу уйғурларға ярдәм қилиш хизмәтлирини қилған дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси сейит түмтүрк әпәнди мунуларни деди: «биз уйғурларниң тайлантқа қечип чиққанлиқи тоғрисидики хәвәрни 2014 - йили түркийәдики ахбарат васитилиридә елан қилинған «тайлантдики бир орманлиқта 200 уйғур тутулуп қалди» мавзулуқ хәвәрдин уқтуқ. Әмма бу хәвәр чиқиштин бурунму бәзи уйғурларниң шәрқий җәнуби ася дөләтлиригә қечип чиққанлиқини аңлиған. Лекин бу хәвәрниң чиқиши билән уйғурларниң бу көчи дуняға ашкара болди. Ашкара болғандин кейин биз бу уйғурларға ярдәм қилиш үчүн һәрикәткә өттуқ.»

Сейит түмтүрк әпәнди 2014 - йили рамизан ейида тунҗи бир гуруппа уйғурниң түркийәгә кәлгәнликини, 2015 - йилиниң оттурилириғичә болған бир йил ичидә тәхминән 7 - 8 миң әтрапида уйғурниң түркийәгә кәлгәнликини баян қилип мундақ деди: «уйғурларниң тунҗи қетим тәртиплик һалда түркийәгә келиши 2014 - йили рамизан ейиниң биринчи күни болди. Рамизан ейи кириши билән мән малайшияға берип әтә рози һейит дегән күнгичә малайшияда болдум. Малайшиядики түрк әлчилики, аммивий тәшкилат мәсуллири билән учришип бу уйғурларниң түркийәгә келиш иши үчүн йол маңдуқ. Шуниң билән 2015 - йилиниң оттурилириғичә болған бир йилдәк вақит ичидә 8 миң әтрапида уйғур түркийәгә кәлгән болди. Бу кейинки 65 йиллиқ уйғур тарихида түркийәгә қилинған 3 - чоң һиҗрәт дейишкә болиду.»

Дуня уйғур қурултийи муавин рәиси сейит түмтүрк әпәнди бир қисим уйғурларниң немә үчүн қәйсәригә орунлаштурулғанлиқи, немә үчүн қәйсәрини таллиғанлиқи тоғрисида тохтилип мундақ деди: «биз бу уйғурлар малайшиядики вақтида, уйғурлар әркин ибадәт қилалайдиған, бала - чақилирини оқуталайдиған муһит яритиш, шундақла бешини тиққидәк өйи болсун дәп қәйсәригә кәлсун дәп ойлашқан идуқ. Шуниң билән түркийәниң һөкүмәт рәһбәрлири билән учришип бу уйғурларни қәйсәригә елип кәлгән. Һазир 1000дин артуқ уйғур бир қороҗайниң ичидә яшайду. Мәктәплири бар.»

Бир йил бурун қәйсәригә келип олтурақлашқан уйғур мусапир дилшат әпәнди қәйсәрини талаштики мәқсити һәққидә тохтилип мундақ деди: «қәйсәри валиси бизгә 6 ай ичидә пуқралиқ беримиз дегән. Өй бәрди. Шуңа биз бу җайда тинч - аман ибадәт қилип, бу йәрдики тәшкилатлар билән һәмкарлишип вәтинимизниң әркинлики үчүн бир кишилик хизмәт қилалаймизму дегән мәқсәт билән қәйсәригә кәлгән идуқ.»

Қәйсәригә қачан кимләр кәлгән? уйғурларниң қәйсәригә омумий орунлишиш әһвали қандақ? бурун кәлгәнләрни һөкүмәт қандақ орунлаштурған? бугүн уйғурлар дучар болуватқан мәсилиләр зади немә?

Ишәнчилик мәнбәләрдин игилигән мәлуматларға асасланғанда йеқинқи заман тарихида түркүмлигән кишиләрниң түркийәгә көчүп келип йәрлишиши 1950 - йиллардин башлап болған.

1952 - Йилидин кейин түркийәдә уйғур дияридин кәлгән көчмәнләрниң сани тезла көпәйгән. 1950 - Йилларда уйғур вә қазақлардин болуп, 1820 киши түркийәгә парламентиниң бир қарари билән көчмән болуп, қобул қилинған. Кейинки йилларда аз - аздин болсиму давамлиқ һалда уйғур көчмәнләрниң түркийәгә келиши давам қилған. Әйни замандики уйғур дәвасиниң йолбашчиси әйса йүсүп алиптәкинниң әслимилиридә йезилғанларға асасланғанда, 1950 - йиллардин 1970 - йилларғичә уйғур вә қазақлардин болуп түркийәгә кәлгәнләрниң сани 30 миң әтрапида икән.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған әмруллаһ әфәндигил әпәнди 53 йил бурунқи кәчүрмишлирини әсләп мунуларни деди: «биз 1961 - йили юрттин чиқип 4 - 5 йил афғанистанда туруп, 1965 - йили бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң айропилани билән түркийәниң пайтәхти әнқәрәгә йетип кәлдуқ. Бизни топ зәмбирәк етип күтивалди. Әнқәрәдә һәммимизгә фамилә бәрди. Бизгә «әфәндигил» фамилисини бәрди. Қәйсәригә бурун җайлишип қалған әбәйдуллаһ исимлик бир киши тәрҗиман болуп кәлди. Шуниң тәклипи билән бизни қәйсәригә апирип орунлаштурған иди. Шу күни ақшам аптобус билән бизни қәйсәригә елип кәлди. Биз 105 аилә қәйсәригә кәлгән идуқ. Бизни меһманханиға орунлаштурди. Бизни қәйсәри валиси, һәрбий башлиқлар, һәрбий музика ансамбилиси күтивалди. Қәйсәриниң байлири өйлиригә меһманға чақирип күтивалди. Мән түркийәгә кәлгән вақтимда 13 яшта идим. Булар яхши ядимда.»

Әмруллаһ әфәндигил әпәнди қәйсәригә орунлаштурулған бу уйғурлардин дөләт 10 йилғичә баҗ алмиғанлиқини, алаһидә муамилә қилғанлиқини баян қилип мунуларни деди: «дөләт идарилиридә хизмәт қилғанлиримизниң маашидин 10 йилғичә баҗ алмиди. Дөләт селип бәргән өйләрни һәммимизгә тәқсим қилип бәрди. Биздин бурун қәйсәриниң дәвәли наһийисигә келип олтурақлишип қалған уйғурлар бар икән. Улар биз кәлгичә истанбулға көчүп кәткән икән. Қәйсәри яхши бир җай, хәлқи меһмандост, уйғурларни бәкла яхши көриду. Һазир әһмәт йәсәви мәһәллиси дәп атилидиған уйғурлар олтурақлашқан мәһәллә 1965 - йили биз кәлгәндин кейин қурулған бир мәһәллә. Әслидә бу җай бир қомушлуқ иди.»

Әмруллаһ әфәндигил әпәнди бундин 55 йил бурун өзлириниң хитайниң бесимидин қечип чиқишқа мәҗбур болғанлиқини, бүгүнки күндиму уйғурларниң өз юртини ташлап чиқишидики сәвәбниң хитайниң уйғурларға елип бериватқан сиясий, иқтисадий бесими түпәйлидин икәнликини баян қилип мунуларни деди:«биздә ташму сәвәбсиз җайидин мидиримайду дегән бир мақал - тәмсил бар. Мән юрттин айрилғанда 7 - 8 яшта идим.. Һазир қәйсәригә йеңи кәлгән уйғурларниң бәзилири ата - анисини, бәзилири бала - чақилирини ташлап чиқипту. Хитайниң еғир бесими, чидиғусиз зулуми болмиса қандақму йеқинлирини ташлап бу җайларға кәлсун.»

Қиммәтлик радийо аңлиғучилар, 1950 - йилларда башланған уйғурларниң түркийәгә көчүши 1965 - йилидин 1980 - йилиниң башлириғичә тохтап қалған болсиму, 1980 - йилларниң башлиридин тартип зорийип давам қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт