ئۇيغۇرچە رومانلار تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىنماقتا

ئىختىيارىي مۇخبىرىمىز ئەركىن تارىم
2015.11.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
iparxan-turkiye-neshr-305.jpg تونۇلغان يازغۇچى زىيا سەمەدىنىڭ تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان «ئىپارخان» ناملىق تارىخى ئەسىرىنىڭ مۇقاۋىسى.
RFA/Erkin Tarim

يېقىنقى يىللاردىن بېرى ئۇيغۇرچە رومانلار تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىنماقتا. بۇ يىل تونۇلغان يازغۇچى زىيا سەمەدىنىڭ «ئىپارخان» ناملىق تارىخى ئەسىرى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىنغان ئىدى. ھازىر يەنە قازاقىستانلىق ئۇيغۇر يازغۇچىسى ئەخمەتجان ھاشىرىنىڭ «ئىدىقۇت» ناملىق 600 بەتلىك رومانى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىنماقتا بولۇپ، يېقىندا نەشر قىلىنماقچى. بۇلاردىن باشقا بەزى ھېكايە ۋە شېئىرلارمۇ تۈركچىگە تەرجىمە قىلىنىپ ئېلان قىلىنماقتا.

تۈركىيەدە ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئەدەبىي ئەسەرلىرىنى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلىش يېقىندىن كۆپىيىۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلمەكتە. بۇ ساھەدە تۈركىيەدە ياشايدىغان قازاق زىيالىيسى ئۆمەر بىلگە ئەپەندى مۇھىم رول ئوينىماقتا.

بىز بۇ تەرجىمە پائالىيەتلىرى توغرىسىدا مەلۇمات ئېلىش ئۈچۈن ئۇيغۇرچە ئىككى روماننى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلغان تۈركىيەلىك قازاق زىيالىي ئۆمەر بىلگەن ئەپەندى بىلەن تېلېفون سۆھبىتى ئېلىپ باردۇق.

ئۇ، ئالدى بىلەن ئۆزىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ، ئۆزىنىڭ ئەسلىدە ئۇيغۇر ئېلىدە تۇغۇلغانلىقىنى ئەسكەرتىپ مۇنداق دېدى:
مەن 1950 يىلى ماناس دېگەن جايىدا تۇغۇلغان قازاق. 1953-يىلى تۈركىيەگە كۆچۈپ كەلدۇق. قەيسەرى ۋىلايىتىگە جايلاشتۇق. قەيسەرىدە باشلانغۇچ مەكتەپنى تۈگەتكەندىن كېيىن ئوتتۇرا، تولۇق ئوتتۇرا ۋە ئالىي مەكتەپنى ئىستانبۇلدا ئوقۇدۇم. ئۇزۇن مۇددەت سىياسىي پائالىيەتلەرگە قاتناشتىم. بىر مەزگىل كادىر بولۇپ خىزمەت قىلغاندىن كېيىن، 1990-يىلى قازاقىستاننىڭ ئالماتا شەھىرىگە بېرىپ تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا باشلىغان ئىدىم. ھازىر ئىلمىي تەتقىقات ۋە تەرجىمە ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىمەن.

ئۆمەر بىلگەن ئەپەندى ئۇيغۇرچە بىر روماننى تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرغانلىقىنى، ئىككىنچى چوڭ ھەجىملىك بىر روماننىڭ تەرجىمىسىنىڭ تۈگەي دەپ قالغانلىقىنى بايان قىلىپ مۇنداق دېدى:
مەن ھازىر ئەدەبىيات ساھەسىدە تەرجىمە ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىمەن. تۈركچىدىن قازاقچىغا، قازاقچىدىن تۈركچىگە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلىۋاتىمەن. يېقىندا ئۇيغۇر تىلىدىن تۈرك تىلىغا بىر قانچە ئەسەر تەرجىمە قىلدىم. ھازىر قولۇمدا ئۇيغۇرچە بىر رومان بار، تەرجىمىسى پۈتەي دەپ قالدى يېڭى يىلغىچە تۈگىتىمەن. ئۇيغۇرلارنىڭ تونۇلغان يازغۇچىسى مەرھۇم زىيا سەمەدىنىڭ «ئىپارخان» ناملىق ئەسىرىنى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلدىم. بۇنى تۈركسوي، يەنى تۈركىي مىللەتلەرنىڭ خەلقئارالىق كۈلتۈر تەشكىلاتى بۇ يىل زىيا سەمەدىنىڭ تۇغۇلغانلىقىنىڭ 100-يىللىقىغا ئاتاپ نەشر قىلدۇرۇپ تارقاتتى. ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ تونۇلغان يازغۇچىسى ئەخمەتجان ھاشىرىنىڭ «ئىدىقۇت» ناملىق رومانىنى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىۋاتىمەن. بۇنى يەنە تۈركىيە بېسىپ تارقاتماقچى. بۇلاردىن باشقا تۈركىيەنىڭ تونۇلغان يازغۇچىسى ئۆمەر سەيفەتتىننىڭ بۈتۈن ھېكايىلىرىنى قازاقچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇردۇم.

ئۇ، ئۇيغۇرچە رومانلارنى تۈركچىگە تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرۇشىدىكى مەقسىتى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېدى:
مېنىڭ ئانام ۋە دادام ئۇ يەرلىك. بۇلاردىن سىرت ئۇيغۇر، تاتار،ئۆزبېك، قازاق بىز ھەممىمىز بىر ئاتانىڭ ئەۋلادلىرى. بىزنىڭ ئەسەرلىرىمىز ھەممىمىزنىڭ ئورتاق مىراسلىرى. مەن 1992-يىلى، قەشقەر، خوتەن، ئاقسۇ، ئۈرۈمچى ۋە ماناس قاتارلىق جايلارنى 3 ئاي ئايلاندىم. ئىدىقۇت خارابىسىنىمۇ كۆردۈم، ئىدىقۇت ئۇيغۇر دۆلىتىگىمۇ قىزىقاتتىم. ئەخمەتجان ھاشىرى بىلەن كۆرۈشۈپ بۇ روماننى تۈركچىگە تەرجىمە قىلايلى دېدىم. ئۇ ئۆزى تۈركىيەنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئورگانلىرى بىلەن كۆرۈشكەن ئىكەن تەرجىمە قىلىڭلار نەشر قىلدۇرايلى دەپتۇ.

ئۆمەر بىلگەن ئەپەندى بۇ خىل ئەدەبىي ئەسەرلەرنى تۇغقا تىللارغا تەرجىمە قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى ھەققىدە توختىلىپ،مۇنداق دېدى؛ «تۈركىي خەلقلەر بىر-بىرىنىڭ ئەدەبىياتىدىن، تارىخىدىن بىخەۋەر. مەسىلەن بۇرۇن چىڭگىز ئايتماتوفقا ئوخشاش داڭلىق يازغۇچىلار چىققان، ئەمما ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىدە تۈركىي خەلقلەرنىڭ مىللىي روھىنى كۈچەيتىدىغان بىر نەرسە يوق. زىيا سەمەدىنىڭ ‹ئىپارخان› ناملىق ئەسىرىنى 1990-يىللارغىچە نەشر قىلدۇرۇشىغا رۇخسەت قىلمىغان ئىكەن. «ئىدىقۇت» رومانىنىڭ ئاپتورى ئەخمەتجان ھاشىرى بىلەن سۆزلەشتىم، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ تارىخى رومانلىرىنى رۇسلار 1970-يىللاردا نەشر قىلدۇرۇشىغا رۇخسەت قىلمىغان ئىكەن. ئورتاق مىللىي شوئارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدىغان پىكىرلەر چەكلەنگەن ئىكەن. بۈگۈنكى ئەركىن دۇنيادا بۇ خىل ئەدەبىي ئەسەرلەرنى كۆپلەپ تەرجىمە قىلىپ، نەشر قىلدۇرساق ئۆزئارا چۈشىنىش، ئۆزئارا ياردەملىشىش ۋە مىللىي روھىمىزنى يېتىشتۈرۈشتە زور ئەھمىيەتكە ئىگە دەپ ئويلايمەن.»

ئۇ، ئەخمەتجان ھاشىرى بىلەن داۋاملىق ئۇچرىشىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنى بۇندىن كېيىن مۇھىم ئۇيغۇرچە رومانلارنى تەرجىمە قىلىدىغانلىقىنى بايان قىلىپ مۇنداق دېدى: مېنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر پىلانىم يوق. ئەمما ئەخمەتجان ھاشىرى ئاكىمىز بىلەن داۋاملىق كۆرۈشۈپ تۇرۇۋاتىمەن. ئۇ، ماڭا ئۆزىنىڭ ئەسەرلىرىدىن باشقا ئۇيغۇر دىيارىدىكى يازغۇچىلارنىڭ ئەسەرلىرىنىمۇ تەرجىمە قىلايلى دەيدۇ.

تۈركىيەدە ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى ۋە ئالىملىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلىشنىڭ مەلۇم تارىخى جەريانى بارلىقىنى ۋە ھازىر بۇ ئېھتىياجنىڭ ئېشىشىدىكى سەۋەبنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن تۈركلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ تېخىمۇ كۈچەيگەنلىكى ۋە تۈركىيەدە ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى، ئەدەبىياتىغا بولغان قىزىقىشلارنىڭ ئاشقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئۇيغۇر زىيالىيلىرىدىن ھامۇتخان كۆكتۈرك ئەپەندىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئىلگىرى تۈركىيەدە ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىدىن سەيپىدىن ئەزىزنىڭ «سۇلتان ساتۇق بۇغراخان»، پەرھات جىلاننىڭ «مەخمۇت قەشقىرى»، ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر ۋە ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ كۆپلىگەن شېئىرلىرى، ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلىرىدىن تۇرغۇن ئالماسنىڭ «ئۇيغۇرلار» ناملىق ئەسەرلىرى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىنىپ، تۈركىيە ئوقۇرمەنلىرى بىلەن يۈز كۆرۈشكەن ئىدى.

پىكىر قوشۇڭ

رادىئونىڭ ئىشلىتىش شەرتلىرىگە ئاساسەن، پىكىرلىرىڭىز تەكشۈرگۈچىلەر تەرىپىدىن تەستىقلىنىشى ۋە مۇۋاپىق دەرىجىدە تەھرىرلىنىشى تۈپەيلى، تور بەتتە دەرھال پەيدا بولمايدۇ. سىز قالدۇرغان مەزمۇنغا ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى جاۋابكار بولمايدۇ. باشقىلارنىڭ كۆز قارىشى ۋە ھەقىقەتكە ھۆرمەت قىلىشىڭىزنى سورايمىز.