Японийәлик түрколог осава моңғулийәдә йеңидин икки парчә мәңгү таш байқиди

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2013-07-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Асаһи шинбун» гезитигә чиқирилған түрк ханлиқиға аит ғайәт зор чоңлуқтики икки парчә қәбрә теши байқалғанлиқи тоғрисидики сүрәт. 013-Йили 15-июл.
«Асаһи шинбун» гезитигә чиқирилған түрк ханлиқиға аит ғайәт зор чоңлуқтики икки парчә қәбрә теши байқалғанлиқи тоғрисидики сүрәт. 013-Йили 15-июл.
RFA/Qutluq

Японийә «асаһи шинбун» гезитиниң 17 июлдики хәвиригә қариғанда, японийә осака университетиниң профессори түрколог осава такаши 15-июл күни моңғулийәниң шәрқ тәрипидин 8-әсиргә тәвә болған қәдимки түрк ханлиқиға аит ғайәт зор чоңлуқтики икки парчә қәбрә тешини байқиған.

Японийә осака университетиниң профессори осава такаши қәдимки түрк тарихи тәтқиқатчиси болуп, униң ейтишичә, йеңидин байқалған бу икки парчә қәбрә теши қәдимий түрк тарихини тәтқиқ қилишта,болупму түрк ханлиқиниң хитайниң суй, таң сулалилири билән болған мунасивәтлирини вә шундақла түрк ханлиқиниң оттура асияни игилишидин ибарәт, бу ханлиқниң сиясий вә қануний җәһәттики қурулмисини тәтқиқ қилишта муһим әһмийәткә игә дәп қарилидикән.

Хәвәрдә дейилишичә, японийәлик түрколог профессор осава такаши билән моңғулийә иҗтимаий пәнләр тәтқиқат академийисиниң археологийә тәтқиқат мәркизи бирликтә бу қәбрә ташлирини байқиған. Қәбрә ташлири моңғулийәниң уланбаторға төт йүз километир келидиған доңоин ширее дегән җайидин байқалған. Доңоин ширее делгеркһаан теғиға йеқин җай болуп, уланбаторниң җәнубий шәрқ тәрипигә тоғра келидикән.

Хәвәрдә, қәбрә тешиниң бир парчисиниң узунлуқи төт метир, кәңлики үч метир дейилгән. Хәвәрдә йәнә, қәбрә теши җәмий йигирмә қурдин,2832 хәттин тәркиб тапқан. Бу йезиқ қәдимки түрк йезиқи дәп көрситилгән.

Профессор осаваниң билдүрүшичә, қәбрә тешиға йезилған хәтләрдә асаслиқи өлгән кишиниң һәсрити баян қилинған болуп, «аһ,мениң аиләм!», «аһ мениң туприқим!» дегәндәк мәниләрдә йезилған.

Түрколог осаваниң қаришичә, қәбрә тешиға йезилған хәтләрниң мәзмунидин қариғанда, бу, түрк ханлиқиниң иккинчи императори асена (ашна)ниң җәмәтиниң қәбрә теши дәп һөкүм қилишқа болидикән.

Хәвәрдә көктүрк ханлиқи болса, оттура асиядики әң қәдимки чарвичи көчмән хәлқләр болуп, уларниң өз алдиға тил вә йезиқи болған дәп қәйт қилинған.

Хәвәрдә, түрк ханлиқиға аит һазирғичә тепилған қәбрә ташлиридин билгә қаған мәңгү теши, көлтекин мәңгү теши вә тунюқуқ мәңгү теши қатарлиқ қәдимки мәңгү таш ядикарлиқлири бундин 120 йил бурун моңғулийәниң оттура қисмидин тепилған дәп көрситилгән.

Хәвәрдә көктүрк ханлиқиниң тарихи 552-йили тунҗи түрк империйиси қурулғандин кейин башланғанлиқи билдүрүлгән.

Хәвәрдә, көк түрк ханлиқи суй сулалиси тәрипидин иккигә бөлүнүп, шәрқ түрк империйиси таң сулалисигә бойсундурулған. 630-Йили таң сулалисидин айрилип чиқип иккинчи қетим түрк империйисини қурған дейилгән.

Хәвәрдә йәнә 744-йили қурулған уйғур ханлиқиму алаһидә тилға елинған.

Японийәлик түрколог профессор осава тәрипидин моңғулийәдә байқалған бу қәбрә теши тоғрисида өз қарашлирини баян қилған ямагучи бу һәқтә тохтилип мундақ деди:
-Профессор осава әпәнди японийә вә хәлқарада көзгә көрүнгән түркологлардин бири, у бу қетим моңғулийәдә йеңидин байқиған қәбрә теши, әлвәттә түркологийә саһәсидики йеңи бир байқаш болуп, бу байқаш түркологийә саһәсидики қәдимки қәбрә теши ядикарлиқлирини тәтқиқ қилишни бир қәдәм илгири сүриду дәп қараймән.

Биз бу мунасивәт билән илгири моңғулийәгә берип қәдимки қәбрә ташлирини зиярәт қилған, түркийә һаҗи тепә университетиниң тарих пәнлири оқутқучиси доктор әркин әкрәм билән йеңидин тепилған бу қәбрә ташлири тоғрисида телефон сөһбити елип бардуқ. Доктор әркин әкрәм бу һәқтә тохтилип өтти.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (2)
Share

(

Tang qandaqmu xitayning sulalisi bolsun. Tang dégen türk tursa. Tarixni bilmeydighan biri yazghanmu néme buni. Tarixni Oqunglar!!!

Aug 06, 2013 12:07 PM

Исимсиз оқурмән

Tang digen turk tursa, kandakmu hitay bolsun. Tarihni okunglar!

Aug 01, 2013 03:18 PM

Толуқ бәт