Истанбулда ечилған хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинида "үч әпәндиләр"

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2015-12-22
Share
uch-ependi-emin-qiriqli.jpg Җалал байир университетиниң оқутқучиси әмин қириқли әпәнди, үч әпәндиниң нәнҗиң вә шәрқий түркистандики күрәшлири" дегән темида, сөз қилмақта. 2015-Йили декабир, истанбул.
RFA/Arslan

Әйса йүсүп алиптекинниң вапатиниң 20-йили мунасивити билән истанбулда ечилған хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинида җалал байир университетиниң оқутқучиси әмин қириқли әпәнди "үч әпәндиниң нәнҗиң вә шәрқий түркистандики күрәшлири" дегән темида, сөз қилип, "үч әпәнди" дәп тонулған әйса йүсүп алиптекин, муһәммәдимин буғра вә мәсуд сабири байқузи қатарлиқ үч әпәндиниң нәнҗиң вә уйғур илида елип барған хизмәт-паалийәтлири тоғрисида тохталди.

Әмин қириқли әпәнди сөзидә мундақ деди: "1931-йили партлиған қумул қозғилиңи гоминдаң хитай һакимийитиниң бастуруш сиясити вә асасий қануни бойичә йәрлик хәлқниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқидин мәһрум қилиниши сәвәбидин оттуриға чиққан бир қозғилаң иди. Шуниңдин кейин әйса йүсүп алиптекин, муһәммәдимин буғра вә мәсуд сабири байқузи қатарлиқ үч әпәндиниң күрәшлири, хитай асасий қанунида вәдә қилинған йәрлик хәлқниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқини қолға кәлтүрүшни мәқсәт қилған иди. Әмма буниң әмәлгә ашмаслиқида бир қанчә сәвәбләр бар. Қумул қозғилиңиниң бастурулушидин кейин, шәрқий түркистанда бир миллий аң ойғитиш паалийәтлири әйса йүсүп алиптекин қатарлиқ үч әпәндиниң асасий паалийити болуп һесаблиниду."

Әмин қириқли әпәнди сөзидә, әйса йүсүп алиптекинниң җаң кәйши қатарлиқ әмәлдарларға уйғурлар үстидин елип бериливатқан бастуруш сиясәтлириниң хата икәнлики тоғрисида агаһландуруш бәргәнликини ипадиләп мундақ деди: "хитайниң асасий қанунидики йәрлик хәлқниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш аптономийә һоқуқлири әмәлгә ашмиғандин кейин, әйса йүсүп алиптекин буниң сәвәбиниң асасий җәһәттин пайтәхт нәнҗиңдә икәнликини чүшинип йетиду вә 1932-йили нәнҗиңға бариду. Әйса йүсүп алиптекин у йәрдә шу дәврниң әмәлдарлиридин җаң кәйши билән учришип партийә программилирида бәлгиләнгән, йәрлик хәлқләргә аптономийә һоқуқи бериш маддилириниң шәрқий түркистанда әмәлийләшмигәнликини, буниң шәрқий түркистанда яшаватқан түркләр үчүн берилиши керәк болған бир мәсилә икәнликини оттуриға қойған. Шәрқий түркистандики хитай әмәлдарларниң хата вә бастуруш сияситиниң шәрқий түркистан хәлқидә һакимийәткә қарши ғәзәп-нәпрәт пәйда қилишқа башлиғанлиқи тоғрисида агаһландуруш бәргән. Әйса йүсүп алиптекин бу җәрянда йәнә, шәрқий түркистан сөзиниң қанун китаблирида вә сиясий һөҗҗәтләрдә орун елиши керәкликини қаттиқ тәләп қилған. Әмма бу тәләпләрниң һечбири орундалмиған. Әйса йүсүп алиптекин буниңдин үмидсизләнмәстин йәнә түркистан чүшәнчисини нәнҗиңдики хитай әмәлдарларға кәң аңлитиш вә чүшәнчә бериш җамаәт пикри пәйда қилиш мәқситидә нәшр-әпкар паалийити елип бариду. У йәрдә қурулған нәшрият мәркизидә, түркистан авази, ‹тяншан', ‹алтай' дегән намларда гезит-журнал нәшр қилдуруп тарқатқан. Үч әпәндиләр нәнҗиңдә шәрқий түркистан наминиң асасий қанунда орун елиши үчүн тиришчанлиқ көрсәткән, әмма мәқситигә йетәлмигән болсиму, хитай әмәлдарлириниң шәрқий түркистанда бесимни азайтқанлиқини көрүвалғили болиду, чүнки у дәврдә үч әпәндиләрниң шәрқий түркистанға қайтиши мумкин әмәс иди. Улар нәнҗиңдә елип барған паалийәтлири билән бесим азайған вә шәрқий түркистанға қайтиш имканийитигә игә болған."

Әмин қириқли әпәнди үч әпәндиләрниң нәнҗиңдики паалийәтлиридин асаслиқи, хитай әмәлдарлар арисида уйғурлар тоғрисида тоғра чүшәнчә пәйда қилиш, йәнә бир тәрәптин хәлқни миллий аң билән ойғитиш үчүн мәтбуат саһәсидә паалийәт қилғанлиқини билдүрди.

Әйса йүсүп алиптекинниң вапатиниң 20-йили мунасивити билән истанбулда ечилған хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинида сөз қилған қазақистанлиқ уйғур доктор хәмит һәмрайеф, или инқилабчилириниң үч әпәндиләргә болған қарашлири дегән темида сөз қилди.

Доктор хәмит һәмрайоф мундақ деди: "миллий инқилабчилар тәрипидин ‹үч әпәнди' ләр дәп аталған, әйса йүсүп алиптекин, муһәммәдимин буғра вә мәсуд сабир байқузи, 1945-йили 11-айниң 27-күни үрүмчигә кәлгәндин кейин шәрқий түркистандикиләр ‹руспәрәсләр', ‹хитайпәрәс' ләр вә ‹милләтпәрвәрләр' дәп үч асасий сиясий гуруппиға айланди. Хитайпәрәсләр асаслиқи шәрқий түркистанни ‹шәрқий шинҗаң', ‹ғәрбий шинҗаң', ‹шималий шинҗаң' дәп үч өлкигә бөлүшни халайтти. Милләтпәрвәр вәкилләрниң қарши туруши билән бу тәклип қобул қилинмиған. Уларниң типик вәкиллири борһан шәһиди вә қасим қурбани вә башқилар иди.
‹Руспәрәсләр' болса совет иттипақиниң яр-йөликигә игә болмай туруп шәрқий түркистанниң мустәқил болмайдиғанлиқиға ишинәтти. Улар әң аз дегәндә шәрқий түркистанни қазақистан вә өзбекистанға охшаш иттипақ җумһурийәт һалитигә кәлтүрүшни қобул қилишатти. Буларниң типик өрнәклири, әхмәтҗан қасими, сәйпидин әзизи вә абдукерим аббасоф вә башқилар иди.

‹Милләтпәрвәрләр' болса, әйса йүсүп алиптекин, муһәммәдимин буғра вә мәсуд сабири байқузи қатарлиқ үчүн әпәндиләр иди. Улар руслар шәрқий түркистанға кирмисун, хитайни өз күчимиз билән қоғлап чиқирайли дегән шоар астида һәрикәт қилған."

Бу һәқтики программиниң тәпсилатини юқиридики аваз улиништин аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт